उपनिषदध्ययने सप्तमः (७) सोपानः । आरुणिकोपनिषत् (१-६)

उपनिषदध्ययने सप्तमः (७) सोपानः ।
आरुणिकोपनिषत् (१-६)

In studying the third paragraph in three parts, we have studied Sentences 1 to 11. Now sentences 12 to 18 in this third part. These are diktats.

॥ आरुणेयोपनिषत् ॥

खल्वहं ब्रह्मसूत्रं सूचनात्सूत्रं ब्रह्मसूत्रमहमेव विद्वांस्त्रिवृत्सूत्रं त्यजेद्विद्वान्य एवं वेद संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया संन्यस्तं मयेति त्रिरुक्त्वाभयं सर्वभूतेभ्यो मत्तः सर्वं प्रवर्तते । सखा मा गोपायोजः सखायोऽसीन्द्रस्य वज्रोऽसि वार्त्रघ्नः शर्म मे भव यत्पापं तन्निवारयेति । अनेन मन्त्रेण कृतं वैणवं दण्डं कौपीनं परिग्रहेदौषधवदशनमाचरेदौषधवदशनं प्राश्नीयाद्यथालाभमश्नीयात् । ब्रह्मचर्यमहिंसां चापरिग्रहं च सत्यं च यत्नेन हे रक्ष३ हे रक्षतो३ हे रक्षत इति ॥ ३ ॥

Closing portions of this paragraph were also seen in post 1 on आरुणिकोपनिषत्. But there are differences in this version.

Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.
स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।

खलु अहं ब्रह्मसूत्रं सूचनात् सूत्रं ब्रह्मसूत्रम् अहम् एव विद्वान् त्रिवृत् सूत्रं त्यजेत् विद्वान् य: एवं वेद संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया इति त्रि: उक्त्वा अभयं सर्वभूतेभ्य: मत्तः सर्वं प्रवर्तते । सखा मा गोपायोजः सखाय: असि इन्द्रस्य वज्र: असि वार्त्रघ्नः शर्म मे भव यत् पापं तत् निवारय इति । अनेन मन्त्रेण कृतं वैणवं दण्डं कौपीनं परिग्रहेत् औषधवत् अशनम् आचरेत् औषधवत् अशनम् प्राश्नीयात् यथालाभम् अश्नीयात् । ब्रह्मचर्यम् अहिंसां च अपरिग्रहं च सत्यं च यत्नेन हे रक्ष३ हे रक्षत:३ हे रक्षत इति ॥ ३ ॥

Exercise 2 Paraphrase the clauses, Detail the analyses of clauses 

स्वाध्यायः २ वाक्यांशशः अन्वयान् वाक्यांशानां विश्लेषणानि च ददतु ।

  1. खलु अहं ब्रह्मसूत्रम् (अस्मि) ।
  2. सूचनात् सूत्रं ब्रह्मसूत्रम् अहम् एव (अस्मि) ।
  3. विद्वान् त्रिवृत् सूत्रं त्यजेत् ।
  4. य: एवं वेद (सः) विद्वान् (भवति) ।
  5. संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया इति त्रि: उक्त्वा सर्वभूतेभ्य: अभयं (भवेत्) ।
  6. मत्तः सर्वं प्रवर्तते ।
  7. सखा मा गोपायोजः सखाय: असि ।
  8. इन्द्रस्य वज्र: असि ।
  9. वार्त्रघ्नः शर्म मे भव ।
  10. यत् पापं तत् निवारय ।
  11. इति ।
  12. अनेन मन्त्रेण कृतं वैणवं दण्डं कौपीनं परिग्रहेत् । Studied partly earlier in तृतीयः (३) सोपानः .
  13. औषधवत् अशनम् आचरेत् । – Studied earlier in द्वितीयः (२) सोपानः (2).
  14. औषधवत् अशनम् प्राश्नीयात् ।
  15. यथालाभम् अश्नीयात् । 
  16. ब्रह्मचर्यम् अहिंसां च अपरिग्रहं च सत्यं च यत्नेन हे रक्षते३  । – Studied earlier in द्वितीयः (२) सोपानः (2).
  17. हे रक्षत:३ हे रक्षत । – Studied earlier in द्वितीयः (२) सोपानः (2).
  18. इति । – Studied earlier in द्वितीयः (२) सोपानः (2).

There seem to be sections within this paragraph.

  1. Sentences 1 to 6 are are for internalization of some universal concepts.
  2. Sentences 7 to 11 are prayers
  3. Sentences 12 to 18 are diktats.

When studying this paragraph by these groups, sentences 12 to 18 to be studied here are –

  1. (संन्यासी) अनेन मन्त्रेण कृतं वैणवं दण्डं कौपीनं परिग्रहेत् । Studied partly earlier in तृतीयः (३) सोपानः .
  2. (संन्यासी) औषधवत् अशनम् आचरेत् । – Studied earlier in द्वितीयः (२) सोपानः (2).
  3. (संन्यासी) औषधवत् अशनम् प्राश्नीयात् ।
  4. (संन्यासी) यथालाभम् अश्नीयात् ।
  5. ब्रह्मचर्यम् अहिंसां च अपरिग्रहं च सत्यं च यत्नेन हे रक्षत३  । – Studied earlier in द्वितीयः (२) सोपानः (2).
  6. हे रक्षत:३ हे रक्षत । – Studied earlier in द्वितीयः (२) सोपानः (2).
  7. इति ।

As noted, some of the sentences have been studied earlier. For ease of reference and reading those studies will be reproduced here.

वाक्यांश-
क्रमाङ्कः
उद्गारवाचकम्, संबोधनम् वा संबन्धसूचकम् कर्तृपदम् कर्मपदम् अथवा पूरकपदम् अव्ययम्,
इतरे शब्दाः
क्रियापदम् अथवा धातुसाधितम् वाक्यांशस्य प्रकारः
१ अ अनेन मन्त्रेण कृतं गौणः
१ आ (संन्यासी) वैणवं दण्डं कौपीनं परिग्रहेत् प्रधान:
(संन्यासी) अशनम् औषधवत् आचरेत् प्रधान:
 (संन्यासी) अशनम् औषधवत् प्राश्नीयात् प्रधान:
(संन्यासी) यथालाभम् अश्नीयात् प्रधान:
हे (संन्यासि) (त्वम्)
ब्रह्मचर्यम् अहिंसां च अपरिग्रहं च सत्यं च यत्नेन रक्षत प्रधान:

Exercise 3 Decipher the compound words, and detail grammatical analysis of all words स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।

Considering sentence by sentence, excluding words, which are commonly known and/or are studied earlier.

(संन्यासी) अनेन मन्त्रेण कृतं वैणवं दण्डं कौपीनं परिग्रहेत् ।

१ संन्यासी “सम् + नि + अस्” २ प (= to put down, to renounce) इति धातुः । तस्मात् विशेषणम् “संन्यासिन्” (= renunciation) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२ मन्त्रेण “मन्त्र” (= a sacred text or prayer) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

३ कृतम् “कृ” इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “कृत” (= done) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-१ कृ इति तन्वादि अनिट् उभयपदी धातुः “डुकृञ् करणे” (= to do) ।
  • ३-२ मन्त्रेण कृतम् = done with a sacred prayer, sanctified

४ वैणवम् “वैणव” (= of bamboo) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

५ दण्डम् “दण्ड” (= staff, stick) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

६ कौपीनम् “कौपीन” (= piece of rag which would cover just the private parts) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।७ परिग्रहेत् “परि + ग्रह्” ९ उ (= to accept, to receive, to take, to wear, to carry) इति धातुः । तस्य विध्यर्थे प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

Overall meaning of (संन्यासी) अनेन मन्त्रेण कृतं वैणवं दण्डं कौपीनं परिग्रहेत् = A mendicant should bear a bamboo staff sanctified by prayers and also a piece of rag to cover the private parts

(संन्यासी) औषधवत् अशनम् आचरेत् ।

८ औषधवत् (= औषध + वत्) इति तद्धितं विशेषणम् । अत्र क्रियाविशेषणात्मकम् ।

  • ८-१ औषधवत् = यथा औषधं तथा = यथा औषधस्य मात्रा तथावदेव = In the same measure as of a medicament
  • ८-२ औषधम् “औषध” (= medicament) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

९ अशनम् “अश्” ५ आ (= to eat, to consume) इति धातुः । तस्मात् नपुंसकलिङ्गि नाम “अशन” (= eating, consumption) । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
१० आचरेत् “आ + चर्” १ प (= to conduct oneself) इति धातुः । तस्य विध्यर्थे प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
Overall meaning of (संन्यासी) औषधवत् अशनम् आचरेत् = should observe eating food as one takes a medicament.

 

(संन्यासी) औषधवत् अशनम् प्राश्नीयात् ।

११ प्राश्नीयात् “प्र + आ + अश्” इति (= to consume, to take in, to eat) धातुः । तस्य विध्यर्थे प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

  • ११-१ “अश्” इति स्वादि (५) सेट् परस्मैपदी धातुः । “अश भोजने” (= to consume, to take in, to eat)

Overall meaning of (संन्यासी) औषधवत् अशनम् प्राश्नीयात् = should eat food as one takes a medicament.

(संन्यासी) यथालाभम् अश्नीयात् ।

१२ यथालाभम् इति अव्ययात्मकं सामासिकं विशेषणम् ।

  • १२-१ यथा लाभः भवति तथा इति यथालाभम् । अव्ययीभाव-समासः ।
  • १२-२ लाभः “लभ्” इति भ्वादि अनिट् आत्मनेपदी धातुः । “डुलभश् प्राप्तौ” (= to obtain, to get)
  • १२-३ यथालाभम् = as obtaining

Overall meaning of (संन्यासी) यथालाभम् अश्नीयात् = One should eat as obtaining.

ब्रह्मचर्यम् अहिंसां च अपरिग्रहं च सत्यं च यत्नेन हे रक्षत ।

१३ ब्रह्मचर्यम् “ब्रह्मचर्य” इति तद्धितं नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १३-१ यथा ब्रह्मणा चर्यते तथा आचारः ब्रह्मचर्यम् = Conduct as is exemplified by Brahma

१४ अहिंसाम् “अहिंसा” इति सामासिकं स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १४-१ न हिंसा इति अहिंसा । नञ्-तत्पुरुषः ।
  • १४-२ हिंसा “हिंस्” ७ प १० उ (= to hurt) इति धातुः । तस्मात् स्त्रीलिङ्गि नाम “हिंसा” (= hurt) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १४-३ अहिंसा = non-violence

१५ अपरिग्रहम् “अपरिग्रह” इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १५-१ न परिग्रहः इति अपरिग्रहः । नञ्-तत्पुरुषः ।
  • १५-२ परिग्रहः “परि + गृह्” ९ उ (= to get involved) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “परिग्रह” (= involvement, engulfment) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १५-३ अपरिग्रहः = non-involvement

१६ सत्यम् “सत्य” इति तद्धितं नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १६-१ सत्य “अस्” २ प (= to be, to exist) इति धातुः । तस्मात् विध्यर्थवाचकं विशेषणम् “सत्य” (= truth) ।

१७ यत्नेन “यत्” १ आ (= to try, to strive for) इति धातुः । तस्मात् नपुंसकलिङ्गि नाम “यत्न” (= effort) । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
१८ हे (= hey) इति अव्ययम् ।
१९ रक्षतः “रक्ष्” १ प (= to protect, to preserve) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे द्विवचनम् ।
२० रक्षत “रक्ष्” १ प (= to protect, to preserve) इति धातुः । तस्य आज्ञार्थे मध्यम- (द्वितीय-) पुरुषे बहुवचनम् ।

Overall meaning of ब्रह्मचर्यम् अहिंसां च अपरिग्रहं च सत्यं च यत्नेन हे रक्षत = preserve with efforts (with intent and determination) celibacy, non-violence, non-adulteration and truth.

२१ इति (= thus ends, here ends) अव्ययम् ।

Exercise 4 Notes
स्वाध्यायः ४ टिप्पणयः

४-१ There are three sentences about अशनम्

  1. औषधवत् अशनम् आचरेत्
  2. औषधवत् अशनम् प्राश्नीयात्
  3. यथालाभम् अश्नीयात्
  • There does not seem to be much difference between (1) and (2), except for the verbs being आचरेत् and प्राश्नीयात्
  • In sentences (2) and (3) the verbs have same meaning but the contents and imports are different.
  • The phrase यथालाभम् is interesting. A संन्यासी is not supposed to have any facility to cook food. And he would get food by भिक्षा. So, यथालाभम् meaning ‘as obtaining’ would mean cooked or uncooked, as obtaining ! Since यथालाभम् means ‘as obtaining’, it also means not to yearn for too much. Apart from the diktat that a संन्यासी is not supposed to have any facility to cook food, he is also not supposed to have any facility for storing food. If does not get any भिक्षा, he is supposed to be ready to go without a meal. संन्यासी-s would often be going from place to place. They are not supposed to stay at any place longer than a couple of days. Such are the diktats, particularly in Jainism. One can often see at many places across India Jain संन्यासी-s walking along, especially in early morning hours going to their next halt, often at a देरासर.

४-२ Looks like many diktats for Jain संन्यासी-s are adopted from this आरुणेयोपनिषत् !

शुभमस्तु !

-o-O-o-

Posted in आरुणिकोपनिषत् | 1 Comment

उपनिषदध्ययने षष्ठः (६) सोपानः । आरुणिकोपनिषत् (१-५)

उपनिषदध्ययने षष्ठः (६) सोपानः ।
आरुणिकोपनिषत् (१-५)

In the previous post, it was thought good to study the third paragraph in three parts. Sentences 1 to 6 were studied as part 1. Now sentences 7 to 11 in this second part. These are prayers.

॥ आरुणेयोपनिषत् ॥

खल्वहं ब्रह्मसूत्रं सूचनात्सूत्रं ब्रह्मसूत्रमहमेव विद्वांस्त्रिवृत्सूत्रं त्यजेद्विद्वान्य एवं वेद संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया संन्यस्तं मयेति त्रिरुक्त्वाभयं सर्वभूतेभ्यो मत्तः सर्वं प्रवर्तते । सखा मा गोपायोजः सखायोऽसीन्द्रस्य वज्रोऽसि वार्त्रघ्नः शर्म मे भव यत्पापं तन्निवारयेति । अनेन मन्त्रेण कृतं वैणवं दण्डं कौपीनं परिग्रहेदौषधवदशनमाचरेदौषधवदशनं प्राश्नीयाद्यथालाभमश्नीयात् । ब्रह्मचर्यमहिंसां चापरिग्रहं च सत्यं च यत्नेन हे रक्षते३ हे रक्षतो३ हे रक्षत इति ॥ ३ ॥

Closing portions of this paragraph were also seen in post 1 on आरुणिकोपनिषत्. But there are differences in this version.

Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.
स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।

खलु अहं ब्रह्मसूत्रं सूचनात् सूत्रं ब्रह्मसूत्रम् अहम् एव विद्वान् त्रिवृत् सूत्रं त्यजेत् विद्वान् य: एवं वेद संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया इति त्रि: उक्त्वा अभयं सर्वभूतेभ्य: मत्तः सर्वं प्रवर्तते । सखा मा गोपायोजः सखाय: असि इन्द्रस्य वज्र: असि वार्त्रघ्नः शर्म मे भव यत् पापं तत् निवारय इति । अनेन मन्त्रेण कृतं वैणवं दण्डं कौपीनं परिग्रहेत् औषधवत् अशनम् आचरेत् औषधवत् अशनम् प्राश्नीयात् यथालाभम् अश्नीयात् । ब्रह्मचर्यम् अहिंसां च अपरिग्रहं च सत्यं च यत्नेन हे रक्षते३ हे रक्षत:३ हे रक्षत इति ॥ ३ ॥

Exercise 2 Paraphrase the clauses, Detail the analyses of clauses 

स्वाध्यायः २ वाक्यांशशः अन्वयान् वाक्यांशानां विश्लेषणानि च ददतु ।

  1. खलु अहं ब्रह्मसूत्रम् (अस्मि) ।
  2. सूचनात् सूत्रं ब्रह्मसूत्रम् अहम् एव (अस्मि) ।
  3. विद्वान् त्रिवृत् सूत्रं त्यजेत् ।
  4. य: एवं वेद (सः) विद्वान् (भवति) ।
  5. संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया इति त्रि: उक्त्वा सर्वभूतेभ्य: अभयं (भवेत्) ।
  6. मत्तः सर्वं प्रवर्तते ।
  7. सखा मा गोपायोजः सखाय: असि ।
  8. इन्द्रस्य वज्र: असि ।
  9. वार्त्रघ्नः शर्म मे भव ।
  10. यत् पापं तत् निवारय ।
  11. इति । 
  12. अनेन मन्त्रेण कृतं वैणवं दण्डं कौपीनं परिग्रहेत् । Studied partly earlier in तृतीयः (३) सोपानः .
  13. औषधवत् अशनम् आचरेत् । – Studied earlier in द्वितीयः (२) सोपानः (2).
  14. औषधवत् अशनम् प्राश्नीयात् ।
  15. यथालाभम् अश्नीयात् ।
  16. ब्रह्मचर्यम् अहिंसां च अपरिग्रहं च सत्यं च यत्नेन हे रक्षते३  । – Studied earlier in द्वितीयः (२) सोपानः (2).
  17. हे रक्षत:३ हे रक्षत । – Studied earlier in द्वितीयः (२) सोपानः (2).
  18. इति । – Studied earlier in द्वितीयः (२) सोपानः (2).

There seem to be sections within this paragraph.

  1. Sentences 1 to 6 are are for internalization of some universal concepts.
  2. Sentences 7 to 11 are prayers
  3. Sentences 12 to 18 are diktats.

When studying this paragraph by these groups, sentences 7 to 11 to be studied here are –

  1. (त्वम्) मा सखा गोपायोजः सखाय: असि ।
  2. (त्वम्) इन्द्रस्य वज्र: असि ।
  3. (त्वम्) वार्त्रघ्नः मे शर्म: भव ।
  4. यत् पापं (भवति) तत् (त्वम्) निवारय ।
  5. इति ।
वाक्यांश-
क्रमाङ्कः
उद्गारवाचकम्, संबोधनम् वा संबन्धसूचकम् कर्तृपदम् कर्मपदम् अथवा पूरकपदम् अव्ययम्,
इतरे शब्दाः
क्रियापदम् अथवा धातुसाधितम् वाक्यांशस्य प्रकारः
(त्वम्) मा सखा गोपायोजः सखाय:
असि प्रधान:
(त्वम्) इन्द्रस्य वज्र: असि प्रधान:
(त्वम्) वार्त्रघ्नः मे शर्म भव प्रधान:
यत् पापं
(भवति) गौणः
(त्वम्) तत्
निवारय प्रधान:

इति प्रधान:

Exercise 3 Decipher the compound words, and detail grammatical analysis of all words 

स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।

Considering sentence by sentence, excluding words, which are commonly known and/or are studied earlier.

(त्वम्) मा सखा गोपायोजः सखाय: असि ।

१ मा “अस्मद्” (= pronoun of the first person, I we) इति सर्वनाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

२ सखा “सखि” (= friend, friendly) इति विशेषणम् । प्रायः पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३ गोपायोजः “गोपायोज” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-१ गाः पालयति इति गोपः । उपपद-तत्पुरुषः ।
  • ३-२ गोपान् आयोजयति इति गोपायोजः । उपपद-तत्पुरुषः ।
  • ३-३ गाः “गो” इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • ३-४ गोपान् “गोप” इति विशेषणम् । प्रायः पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • ३-५ आयोजयति “आ + युज्” इति धातुः ।
    • ३-५-१ “आ + युज्” इति रुधादि (७) अनिट् उ “युजिर् योगे” (= to join)
    • ३-५-२ “आ + युज्” इति चुरादि (१०) सेट् उ “युज- संयमने” (= to regulate, to control, to organize) धातुः ।
    • ३-५-३ तस्य प्रयोजकस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
  • ३-६ गोपः = One who tends cows
  • ३-७ गोपायोजः = One who organized cowherds

४ सखाय: “सखाय” इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ४-१ सखा इव अयति अथवा सखा इव अयत्ये इति सखायः ।
  • ४-२ अयत्ये “इ” इति अदादि (२) अनिट् प “इण्  गतौ” (= to go) धातुः । तस्य कर्मणिप्रयोगे वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
  • ४-३ सखायः = One who goes as a friend or one who can be taken as a friend.

५ असि “अस्” इति अदादि (२) सेट् प “अस भुवि” (= to be) धातुः । तस्य वर्तमानकाले मध्यमपुरुषे एकवचनम् ।

Overall meaning of (त्वम्) मा सखा गोपायोजः सखाय: असि = You are my friend, (just as) you have been friend to cowherds.

(त्वम्) इन्द्रस्य वज्र: असि ।

६ इन्द्रस्य “इन्द्र” (= Lord of Gods) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
७ वज्र: “वज्र” (= weapon of इन्द्र) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

Overall meaning of (त्वम्) इन्द्रस्य वज्र: असि = You are weapon of इन्द्र.

(त्वम्) वार्त्रघ्नः मे शर्म भव ।

८ वार्त्रघ्नः “वार्त्रघ्न” इति तद्धितं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ८-१ वृत्रस्य अयम् इति वार्त्रः अथवा वृत्रस्य इदम् इति वार्त्रम् ।
  • ८-२ “घ्न” इति “हन्ति”-इत्यर्थकं उपपदम् । उदाहरणार्थं शत्रुं हन्ति इति शत्रुघ्नः ।
  • ८-३ वार्त्रम् हन्ति इति वार्त्रघ्नः ।
  • ८-४ वृत्रस्य “वृत्र” इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • ८-४-१ वृत्र = (1) Name of a demon (2) darkness
  • ८-५ हन्ति “हन्” इति अदादि अनिट् परस्मैपदी “हन हिंसागत्योः” (= to kill, to remove) धातुः । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
  • ८-६ वार्त्रघ्नः = One who killed (everything of) demon वृत्र (2) One who removes darkness

९ मे “अस्मद्” (= pronoun of the first person, I we) इति सर्वनाम । तस्य चतुर्थी अथवा षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।

१० शर्म “शर्मन्” (= name, glory) इति नपुम्सकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

११ भव “भू” इति भ्वादि (१) सेट् प “भू सत्तायाम्” (= to be) धातुः । तस्य आज्ञार्थे मध्यमपुरुषे एकवचनम् ।

Overall meaning of (त्वम्) वार्त्रघ्नः मे शर्म भव = You, being killer of demon वृत्र be my glory.

यत् पापं (भवति) तत् (त्वम्) निवारय । 

१२ पापम् “पाप” (= sinful, sin) इति विशेषणम् । प्रायः नपुम्सकलिङ्गि नाम अपि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

१३ निवारय “नि + वृ” इति धातुः । तस्य प्रयोजकस्य आज्ञार्थे मध्यमपुरुषे एकवचनम् ।

  • १३-१ “वृ” इति स्वादि (५) सेट् उ “वृञ् वरणे” (= to prefer) ।
  • १३-२ “वृ” इति क्र्-यादि (९) सेट् आ “वृङ् सम्भक्तौ” (= to resort to, to avail of) ।
  • १३-३ “वृ” इति चुरादि (१०) सेट् उ “वृञ् आवरणे” (= to cover, to protect) ।
  • १३-४ “नि + वृ” = to protect from, to take away, to remove
  • १३-५ पापं निवारय = take away (or remove) sin
  • १३-६ पापात् निवारय = keep me away from sin

Overall meaning of यत् पापं (भवति) तत् (त्वम्) निवारय = (Please) keep me away from whatever is sinful

Exercise 4 Notes
स्वाध्यायः ४ टिप्पणयः

४-१ Many words here, have interesting derivations and in turn have interesting shades of meaning.

  • ४-१-१ Derivations of गोपायोजः and सखाय: are my own.
    • Reference to गोपायोजः and सखाय: suggests that this उपनिषत् is dated subsequent to श्रीमद्भागवतम्, wherein श्रीकृष्ण is friend of गोप-s
    • Here the devotion to God is on the level of friendship सख्यम्. Devotion is said to be of nine ways. नवविधा भक्तिः as detailed in श्रवणं कीर्तनं विष्णो: स्मरणं पादसेवनम् । अर्चनं वन्दनं दास्यम् सख्यं आत्मनिवेदनम् ।।
  • ४-१-२ Derivation of वार्त्रघ्नः is interesting.
    • ४-१-२-१ for the meaning of वृत्र as darkness, वार्त्र would mean whatever results from darkness; it can be darkness due to lack of light or it can be darkness due to lack of happiness, or it can be darkness due to lack of knowledge. In turn वार्त्रघ्न would mean remover of darkness whether due to lack of light or due to lack of happiness or due to lack of knowledge !
    • ४-१-२-२ In Apte’s dictionary वार्त्रघ्न is mentioned as an epithet of अर्जुन
    • ४-१-२-३ I think derivation of its meaning as detailed at ४-१-२-१ is more charming and appealing.
  • Meaning of शर्म as pleasure, bliss, is also quite charming.
    • Conventionally शर्मन् is a suffix used with names of Brahmins, e.g. विष्णुशर्मा, श्रीपादशर्मा. The suffix seems to connote a person with Brahminic, pleasant disposition.
    • Correspondiing suffix for names of क्षत्रिय-s seems to be वर्मन् e.g. राजवर्मा
  • Shades of meaning of धातु वृ make an interesting study. And meanings of निवारय  also become interesting.

४-२ पाप i.e. sin seems to be basically conceptual. Sufferance due to indulgence in sinful acts may be experienced in this life itself or maybe, even after death, if one would believe that there is sufferance to be undergone even after death.

  • I would guess that the word पाप has a derivation as प + अप where
    • प stands for पालनम् पोषणम् च as in नृप (नृन् पालयति) भूप (भुवं पालयति)
    • अप means to take away, to put away, to remove
    • प + अप would then mean an act or effect which takes one away from पालनम् and पोषणम्

४-३  Since the word मे is detailed as “अस्मद्” इति सर्वनाम । तस्य चतुर्थी अथवा षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च,

  • by चतुर्थी विभक्तिः it stands for मह्यम् (= for me)
  • And by षष्ठी विभक्तिः it stands for मम (= my, mine). In turn,
  • मे शर्म भव = be blissful for me or
  • मे शर्म भव = be my glory, make my disposition glorious.

४-४ All the sentences here are prayerful.

शुभमस्तु !

-o-O-o-

Posted in आरुणिकोपनिषत् | Leave a comment

उपनिषदध्ययने पञ्चमः (५) सोपानः । आरुणिकोपनिषत् (१-४)

उपनिषदध्ययने पञ्चमः (५) सोपानः ।
आरुणिकोपनिषत् (१-४)

Now on to third paragraph of

॥ आरुणेयोपनिषत् ॥

खल्वहं ब्रह्मसूत्रं सूचनात्सूत्रं ब्रह्मसूत्रमहमेव विद्वांस्त्रिवृत्सूत्रं त्यजेद्विद्वान्य एवं वेद संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया संन्यस्तं मयेति त्रिरुक्त्वाभयं सर्वभूतेभ्यो मत्तः सर्वं प्रवर्तते । सखा मा गोपायोजः सखायोऽसीन्द्रस्य वज्रोऽसि वार्त्रघ्नः शर्म मे भव यत्पापं तन्निवारयेति । अनेन मन्त्रेण कृतं वैणवं दण्डं कौपीनं परिग्रहेदौषधवदशनमाचरेदौषधवदशनं प्राश्नीयाद्यथालाभमश्नीयात् । ब्रह्मचर्यमहिंसां चापरिग्रहं च सत्यं च यत्नेन हे रक्षते३ हे रक्षतो३ हे रक्षत इति ॥ ३ ॥

Closing portions of this paragraph were also seen in post 1 on आरुणिकोपनिषत्. But there are differences in this version.

Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.
स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।

खलु अहं ब्रह्मसूत्रं सूचनात् सूत्रं ब्रह्मसूत्रम् अहम् एव विद्वान् त्रिवृत् सूत्रं त्यजेत् विद्वान् य: एवं वेद संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया इति त्रि: उक्त्वा अभयं सर्वभूतेभ्य: मत्तः सर्वं प्रवर्तते । सखा मा गोपायोजः सखाय: असि इन्द्रस्य वज्र: असि वार्त्रघ्नः शर्म मे भव यत् पापं तत् निवारय इति । अनेन मन्त्रेण कृतं वैणवं दण्डं कौपीनं परिग्रहेत् औषधवत् अशनम् आचरेत् औषधवत् अशनम् प्राश्नीयात् यथालाभम् अश्नीयात् । ब्रह्मचर्यम् अहिंसां च अपरिग्रहं च सत्यं च यत्नेन हे रक्षते३ हे रक्षत:३ हे रक्षत इति ॥ ३ ॥

Exercise 2 Paraphrase the clauses, Detail the analyses of clauses 

स्वाध्यायः २ वाक्यांशशः अन्वयान् वाक्यांशानां विश्लेषणानि च ददतु ।

  1. खलु अहं ब्रह्मसूत्रम् (अस्मि) ।
  2. सूचनात् सूत्रं ब्रह्मसूत्रम् अहम् एव (अस्मि) ।
  3. विद्वान् त्रिवृत् सूत्रं त्यजेत् ।
  4. य: एवं वेद (सः) विद्वान् (भवति) ।
  5. संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया इति त्रि: उक्त्वा सर्वभूतेभ्य: अभयं (भवेत्) ।
  6. मत्तः सर्वं प्रवर्तते ।
  7. सखा मा गोपायोजः सखाय: असि ।
  8. इन्द्रस्य वज्र: असि ।
  9. वार्त्रघ्नः शर्म मे भव ।
  10. यत् पापं तत् निवारय ।
  11. इति ।
  12. अनेन मन्त्रेण कृतं वैणवं दण्डं कौपीनं परिग्रहेत् । Studied partly earlier in तृतीयः (३) सोपानः .
  13. औषधवत् अशनम् आचरेत् । – Studied earlier in द्वितीयः (२) सोपानः (2).
  14. औषधवत् अशनम् प्राश्नीयात् ।
  15. यथालाभम् अश्नीयात् ।
  16. ब्रह्मचर्यम् अहिंसां च अपरिग्रहं च सत्यं च यत्नेन हे रक्षते३  । – Studied earlier in द्वितीयः (२) सोपानः (2).
  17. हे रक्षत:३ हे रक्षत । – Studied earlier in द्वितीयः (२) सोपानः (2).
  18. इति । – Studied earlier in द्वितीयः (२) सोपानः (2).

There seem to be sections within this paragraph.

  1. Sentences 1 to 6 are are for internalization of some universal concepts.
  2. Sentences 7 to 11 are prayers
  3. Sentences 12 to 18 are diktats.

We shall better study this paragraph by these groups.
Studying first the sentences 1 to ६

वाक्यांश-
क्रमाङ्कः
उद्गारवाचकम्, संबोधनम् वा संबन्धसूचकम् कर्तृपदम् कर्मपदम् अथवा पूरकपदम् अव्ययम्,
इतरे शब्दाः
क्रियापदम् अथवा धातुसाधितम् वाक्यांशस्य प्रकारः
अहम् ब्रह्मसूत्रम् खलु (अस्मि) प्रधान:
अहम् ब्रह्मसूत्रम् सूचनात् सूत्रं, एव (अस्मि) प्रधान:
विद्वान् त्रिवृत् सूत्रं त्यजेत् प्रधान:
य: एवं वेद गौणः
(सः) विद्वान् (भवति) प्रधान:
मया संन्यस्तं :गौणः
इति त्रि: उक्त्वा गौणः
अभयं सर्वभूतेभ्य: (भवेत्) प्रधान:

Exercise 3 Decipher the compound words, and detail grammatical analysis of all words 

स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।

Considering sentence by sentence, excluding words, which are commonly known and/or are studied earlier.

खलु अहं ब्रह्मसूत्रम् (अस्मि) ।

१ ब्रह्मसूत्रम् “ब्रह्मसूत्र” इति सामासिकं नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १-१ ब्रह्मणः सूत्रम् इति ब्रह्मसूत्रम् । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
    • १-१-१ ब्रह्मणः “ब्रह्मन्” इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १-२ ब्रह्मणः ज्ञानविषयिकं सूत्रम् इति ब्रह्मसूत्रम् । मध्यमपदलोपी समासः ।
  • १-३ब्रह्मविषयिकानां सूत्राणां समुच्चयः इति ब्रह्मसूत्रम् । समाहार-द्वंद्वः ।
  • १-४ सूत्रम् “सूत्र” (= thread, canonical statement, aphorism) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १-५ ब्रह्मसूत्रम् = an aphorism (or the complete set of aphorisms) regarding knowledge about Brahma.

Meaning of the sentence – खलु अहं ब्रह्मसूत्रम् (अस्मि) । = Really I am (I stand for, I connote) an aphorism (a canonical statement or the complete set of aphorisms) regarding knowledge about Brahma.

Notes –
१ “खलु अहं ब्रह्मसूत्रम् (अस्मि) ।” sounds to be same as the famous महावाक्यम् “अहम् ब्रह्मास्मि” ।

  1. There is a similar Mantra in ईशावास्योपनिषत् “योऽसावसौ पुरुषः सोऽहमस्मि”
  2. When discussing the Mantra with a Christian friend he mentioned that there is a similar Psalm 46:10 “Be still and know that I am God.” There can be different interpretations of this Psalm.
    • When a devotee is blessed with the vision of God, this is what God may say to him.
    • This Psalm is a canon emphasizing the importance and need of focused mediation to realize the vision and blessing of God.
    • Possibly at such instant of oneness with God, a devotee may aptly get the thought on his mind “Be still and know that I am God !”
    • This Psalm is a reminder to all believers and non-believers to ever keep in mind His powers and that He rules.
    • When I asked about this Psalm to Ms. Winnie Mainza, Zambian house-maid of my daughter, she narrated  a very telling incident of her childhood. Her mother would daily go to the stream to fetch water. Once when returning with a heavy pitcher on her head, she tripped. All the water spilled out. She just thought, “Why should have tripped on the way back ?” Right when she was gathering herself up, a long, black serpent hissed across the foot-path. It was this Psalm which came to Winnie’s mother’s mind, “Be still and know that I am God !” It is He and only He who knows who has the right of passage at a given moment of time !!

२ In श्रीगणपत्यथर्वशीर्षम् there is the invocation “त्वमेव सर्वम् खल्विदं ब्रह्मासि”

सूचनात् सूत्रं ब्रह्मसूत्रम् अहम् एव (अस्मि) ।

२ सूचनात् “सूच्” चुरादि (१०) सेट् उ “सूच पैशुन्ये” (= to suggest) इति धातुः । तस्मात् नपुम्सकलिङ्गि नाम “सूचन” (= suggestion) । तस्य पञ्चमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

सूचनात् सूत्रं ब्रह्मसूत्रम् अहम् एव (अस्मि) । = As a suggested aphorism, I am an aphorism regarding knowledge about Brahma.

Notes –

  1. I wonder whether the sentence should read सूत्रात् सूत्रं ब्रह्मसूत्रं अहम् एव अस्मि । By such wording it would mean “There may be so many aphorisms. I stand for, I connote aphorisms regarding knowledge of Brahma.

विद्वान् त्रिवृत् सूत्रं त्यजेत् ।

३ विद्वान् “विद्” इति धातुः । तस्मात् “वत्”-प्रत्ययेन विशेषणम् “विद्वत्” (= one, who exhibits all attributes of the verb विद् as detailed below) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-१ विद् चुरादि (१०) सेट् आ । विद चेतनाख्याननिवासेषु । As 10 A विद् = to excite, to motivate, to detail, to stay, to dwell upon
  • ३-२ विद् अदादि (२) सेट् प । विद ज्ञाने । As 2 P विद् = to know
  • ३-३ विद् दिवादि (४) अनिट् आ । विद सत्तायाम् । As 4 A विद् = to exist
  • ३-४ विद् तुदादि (६) सेट् उ । विदु लाभे । As 6 U विद् = to gain, to attain
  • ३-५ विद् रुधादि (७) अनिट् आ । विद विचारणे । As 7 A विद् = to inquire, to research

४ त्रिवृत् इति तद्धितं विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ४-१ त्रिवारं वर्त्यते इति त्रिवृत् । अथवा यत् तिसृभिः वृत्तिभिः भवति तत् त्रिवृत् ।
  • ४-२ त्रिवारम् (= three times) इति अव्ययम् ।
  • ४-३ वर्त्यते “वृत्” इति धातुः । तस्य कर्मणि-प्रयोगे वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
    • ४-३-१ भ्वादि १ (प्रथम-गणः) सेट् आ । वृतु वर्तने । As 1 A वृत् = to behave, to conduct oneself, to go about, to go around
    • ४-३-२ दिवादि ४ (चतुर्थ-गणः) सेट् आ । वृतु वरणे (वर्तने) । As 4 A वृत् = to choose, to like, to prefer
    • ४-३-३ चुरादि १० (दशम-गणः) सेट् उ । वृतु (भाषार्थः) । As 10 U वृत् = to shine
  • ४-४ तिसृभिः “त्रि” (= ) इति संख्यावाचकं विशेषणम् । अत्र स्त्रीलिङ्गि । तस्य तृतीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • ४-५ वृत्तिभिः “वृत्” १, ४ आ १० उ (= as detailed above) इति धातुः । तस्मात् स्त्रीलिङ्गि नाम “वृत्ति” (= trait, tendency) । तस्य तृतीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • ४-६ त्रिवृत् = having three rounds, having three aspects

५ त्यजेत् “त्यज्” भ्वादि अनिट् 1 प “त्यज हानौ” (= to lose, to forsake, to let go) इति धातुः । तस्य विध्यर्थे प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

Meaning of the sentence विद्वान् त्रिवृत् सूत्रं त्यजेत् । = One who knows should forsake three-fold involvements or should forsake the (sacred) three-ply thread which is worn around from over the left shoulder.

Notes –

  1. With number of shades of meaning of the verbs विद् and वृत् this sentence can have large number of meanings.
  2. The three-ply त्रिवृत् sacred thread worn after the thread ceremony व्रतबम्ध or उपनयन-संस्कार is possibly a reminder for a person to abide by the canons advocating conduct to strive for the three धर्म-अर्थ-काम-पुरुषार्थाः ।
    • पुरुषार्थ is a concept of responsible behaviour towards noble goals.
      • It is interesting that काम eroticism also is regarded as a पुरुषार्थ. That also has to be a responsible behaviour.
      • Recently a discussion was initiated at samskrita@googlegroups.com about पुरुषार्थ-significance of कामसूत्राणि by वात्स्यायन
    • Most सुभाषितानि serve same पुरुषार्थ-purpose.
      • The 300 सुभाषितानि by भर्तृहरि also are in three sections of नीति, शृंगार and वैराग्य
    • The highly regarded 1330-couplets-long (133 sets of 10 couplets each) Tamil text “TirukkuraL” by saint Tiruvalluvar (said to be of first century AD) has three sections – Aram (धर्म) (38 sets) PoruL (अर्थ) (70 sets) and Kaama (काम) (25 sets).
      • Tamilians regard TirukkuraL as being as sacred as श्रीमद्भगवद्गीता or धम्मपद
  3. The title of this उपनिषत् was noted as संन्यासविधिः For a संन्यासिन् there is no significance left in observing पुरुषार्थाः. So he should now forsake the three-ply sacred thread त्रिवृत् सूत्रं.

य: एवं वेद (सः) विद्वान् (भवति) ।

६ वेद “विद्” २ प (= ) इति धातुः । तस्य लट्-वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

Meaning of the sentence य: एवं वेद (सः) विद्वान् (भवति) । = He who knows all this is (really) the knowledgeable, the sage, the magi.

Notes

  1. With number of shades of meaning of the verbs विद् and in turn of विद्वान् this sentence can have large number of meanings.
  2. The title वेद for the scriptures is itself a word derived from the verb विद्. All the shades of meaning of the verb विद् in turn imply what all is to be understood and imbibed by learning वेद-s.
  3. A phrase identical to this य: एवं वेद (सः) विद्वान् (भवति) is in verse 15-01 in श्रीमद्भगवद्गीता. There it reads यस्तं वेद स वेदवित्
    • The reference in verse 15-01 in श्रीमद्भगवद्गीता is about अव्यय अश्वत्थ whose गुण-प्रवृद्धाः विषय-प्रवालाः शाखाः (१५-०२) are to be chopped off असङ्गशस्त्रेण दृढेन छेत्तव्याः (१५-३)

संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया इति त्रि: उक्त्वा सर्वभूतेभ्य: अभयं (भवेत्) ।

७ संन्यस्तम् “सम् + नि + अस्” अदादि (२) सेट् प (= to relinquish, to renounce) इति धातुः । तस्मात् कर्मणि-भूतकालवाचकं विशेषणम् “संन्यस्त” (= renounced) । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

८ त्रि: “त्रि” (= three) इति संख्यावाचकं विशेषणम् । तस्मात् “त्रिवारम्” इत्यर्थं अव्ययम् “त्रिः” (= three times) ।

९ उक्त्वा “वच्” अदादि (२), अनिट् प, चुरादि (१०) सेट् उ “वच परिभाषणे” (= to speak, to say) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं अव्ययं “उक्त्वा” (= on saying) ।

१० सर्वभूतेभ्य: “सर्वभूत” इति सामासिकं नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य चतुर्थी विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • १०-१ सर्वाणि भूतानि इति सर्वभूतानि । कर्मधारयः ।
  • १०-२ सर्वाणि “सर्व” (= all) इति सर्वनाम । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • १०-३ भूतानि “भू” भ्वादि (१) सेट् प धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “भूत” (= what has been, what has come into existence) । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
    • १०-३-१ “भू” भ्वादि (१) सेट् प । भू सत्तायाम् । भू = to be
    • १०-३-२ “भू” चुरादि (१०) सेट् उ । भू प्राप्तौ (भू = to get) । भुवो- वकल्कने । मिश्रीकरणे इत्येके । चिन्तने इत्यन्ये ।
  • १०-४ सर्वभूतानि = all living things

११ अभयम् “भी” जु अनिट् प “ञिभी भये” (= to fear) इति धातुः । तस्मात् नपुंसकलिङ्गि नाम “भय” (= fear) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ११-१ न भयम् इति अभयम् । नञ्-तत्पुरुषः ।
  • ११-२ अभयम् = free from fear

१२ भवेत् “भू” भ्वादि (१) सेट् प धातुः । तस्य विध्यर्थे प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

  • १२-१ भू सत्तायाम् । भवेत् = May it be so
  • १२-२ भू प्राप्तौ । भवेत् = May it be so attained

Meaning of the sentence संन्यस्तं मया, संन्यस्तं मया, संन्यस्तं मया, इति त्रि: उक्त्वा सर्वभूतेभ्य: अभयं (भवेत्) । = By thrice saying “renounced by me” may there be freedom from fear for all beings

Notes –

  1. In Islam also there is the “Talaaq”-practice of saying thrice and renouncing one’s wife 😦
  2. Here the whole concept is of पुरुषार्थ, responsible behaviour.
  3. सर्वभूतेभ्य: अभयं is the canon of अहिंसा.
    • अभयं, अहिंसा and सर्वभूतेभ्य: अभयं are very nicely summarized in the first two श्लोक-s in sixteenth chapter of श्रीमद्भगवद्गीता. The first word of the chapter is itself अभयं and first word of second verse is अहिंसा. Beginning of the second line of second verse mentions दया भूतेषु

मत्तः सर्वं प्रवर्तते ।

१३ मत्तः (मत् + तः) इति तद्धितं अव्ययम् ।

  • १३-१ मत् इति “अस्मद्”-सर्वनामात् सामासिकं पदम् । यथा मत्प्रियः = मम प्रियः ।
  • १३-२ तः इति अपादानात्मकः प्रत्ययः ।
  • १३-३ मत्तः = From me, out of myself

१४ सर्वम् “सर्व” इति सर्वनाम । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
१५ प्रवर्तते “प्र + वृत्” १, ४ आ १० उ (= ) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
Meaning of the sentence मत्तः सर्वं प्रवर्तते । = Everything emanates out of myself.
Notes –

  1. This phrase मत्तः सर्वं प्रवर्तते is seen ditto in 10-08 in श्रीमद्भगवद्गीता.
  2. Once a संन्यासी attains the state of oneness with the Supreme and सर्वभूतेभ्य: अभयं he can realize मत्तः सर्वं प्रवर्तते, oneness with the whole world.
  3. The concept of attaining oneness with the world is beautifully stated in ईशावास्योपनिषत् – तत्र को मोहः कः शोकः एकत्वमनुपश्यतः (मन्त्रः ७)

Overall Meaning of 1 to 6

खलु अहं ब्रह्मसूत्रं ।  = Really I am (I stand for, I connote) an aphorism (a canonical statement or the complete set of aphorisms) regarding knowledge about Brahma.

सूचनात् सूत्रं ब्रह्मसूत्रम् अहम् एव = As a suggested aphorism, I am an aphorism regarding knowledge about Brahma.

विद्वान् त्रिवृत् सूत्रं त्यजेत् । = One who knows should forsake three-fold involvements or should forsake the (sacred) three-ply thread which is worn around from over the left shoulder.

विद्वान् य: एवं वेद = He who knows all this is (really) the knowledgeable, the sage, the magi.

संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया इति त्रि: उक्त्वा अभयं सर्वभूतेभ्य: । = By thrice saying “renounced by me” may there be freedom from fear for all beings.

मत्तः सर्वं प्रवर्तते । = Everything emanates out of myself.

Exercise 4 Notes
स्वाध्यायः ४ टिप्पणयः

४-१ I chanced upon doing some study of पाणिनीयः धातुपाठः. It is a virtual dictionary of all verbs. Study of पाणिनीयः धातुपाठः made me better aware of shades of meaning of verbs such as विद्, वृत्, etc. Apte’s dictionary also does put forth all shades of meaning of each word. Bu, I think, पाणिनीयः धातुपाठः more succinctly.

४-२ Awareness of shades of meaning of verb विद्, makes me feel overwhelmed of the faculties, which a विद्वान् is supposed to have.

  • Can such word as विद्वान् be really translated very thoroughly into any other language by any brevity ? But in Sanskrit the word विद्वान् says it all, in one word. That is where I have always believed that anything in Sanskrit merits to be understood by dwelling upon every word and by absorbing all shades of meaning it stands for.

४-३  Various shades of meaning of verb वृत् also bring forth that त्रिवृत् सूत्रं त्यजेत् is not mere ritualistic.

  • ४-३-१ The word त्रिवृत् is also suggestive of human character वृत्ति which also has त्रिवृत् three-fold classification as सत्त्व, रज and तम.
  • ४-३-२ In fourteenth chapter of श्रीमद्भगवद्गीता the advice is to rise above all shades of character, to rise above even the सत्त्व character. गुणानेतानतीत्य त्रीन् (१४-२०)
  • ४-३-३ Possibly त्रिवृत् सूत्रं त्यजेत् also advocates the same canon, to rise above all shades of character. Forsaking the sacred thread when adopting संन्यास would only be symbolic of this broader canon.

४-४ Repeating an utterance thrice, त्रि: उक्त्वा even when saying something to oneself is also important.

  • Think of saying ॐ शान्तिः only once and compare it with saying it thrice ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।
  • Do we not experience a great internalization when a mantra is repeated thrice ?

शुभमस्तु !

-o-O-o-

Posted in आरुणिकोपनिषत् | Leave a comment

उपनिषदध्ययने चतुर्थः (४) सोपानः । आरुणिकोपनिषत् (1-3)

उपनिषदध्ययने चतुर्थः (४) सोपानः ।
आरुणिकोपनिषत् (1-3)

Now on to second paragraph of

॥ आरुणेयोपनिषत् ॥

गृहस्थो ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थो वा उपवीतं भूमावप्सु वा विसृजेत् । अलौकिकाग्नीनुदराग्नौ समारोपयेत् । गायत्रीं च स्ववाचाग्नौ समारोपयेत् । कुटीचरो ब्रह्मचारी कुटुम्बं विसृजेत् । पात्रं विसृजेत् । पवित्रं विसृजेत् । दण्डाँल्लोकांश्च विसृजेदिति होवाच । अत उर्ध्वममन्त्रवदाचरेत् । ऊर्ध्वगमनं विसृजेत् । औषधवदशनमाचरेत् । त्रिसन्ध्यादौ स्नानमाचरेत् । सन्धिं समाधावात्मन्याचरेत् । सर्वेषु वेदेष्वारण्यकमावर्तयेदुपनिषदमावर्तयेदुपनिषदमावर्तयेदिति ॥२॥

It was much of this paragraph which was taken up in post 1 on आरुणिकोपनिषत्. But there are differences in this version. Some sentences are extra also.

Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.
स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।

गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा उपवीतं भूमौ अप्सु वा विसृजेत् । अलौकिकाग्नीन् उदराग्नौ समारोपयेत् । गायत्रीं च स्ववाचा-अग्नौ समारोपयेत् । कुटीचर: ब्रह्मचारी कुटुम्बं विसृजेत् । पात्रं विसृजेत् । पवित्रं विसृजेत् । दण्डान् लोकान् च विसृजेत् इति ह उवाच । अत: उर्ध्वम् अमन्त्रवत् आचरेत् । ऊर्ध्वगमनं विसृजेत् । औषधवत् अशनम् आचरेत् । त्रिसंधि-आदौ स्नानम् आचरेत् । सन्धिं समाधौ आत्मनि आचरेत् । सर्वेषु वेदेषु आरण्यकम् आवर्तयेत् । उपनिषदम् आवर्तयेत् उपनिषदम् आवर्तयेत् इति ॥ २ ॥

Exercise 2 Paraphrase the clauses, Detail the analyses of clauses 

स्वाध्यायः २ वाक्यांशशः अन्वयान् वाक्यांशानां विश्लेषणानि च ददतु ।

  1. गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा उपवीतं भूमौ अप्सु वा विसृजेत् ।
  2. (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) अलौकिकाग्नीन् उदराग्नौ समारोपयेत् । – Studied earlier in द्वितीयः (२) सोपानः (2). Check difference
  3. (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) गायत्रीं च स्ववाचाग्नौ समारोपयेत् । – Studied earlier in द्वितीयः (२) सोपानः (2).
  4.  कुटीचर: ब्रह्मचारी कुटुम्बं विसृजेत् ।
  5. (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) पात्रं विसृजेत् ।
  6. (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) पवित्रं विसृजेत् ।
  7. (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) दण्डान् लोकान् च विसृजेत्
  8. इति ह उवाच ।
  9. अत: उर्ध्वम् (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) अमन्त्रवत् आचरेत् । – Studied earlier in द्वितीयः (२) सोपानः (2).
  10. (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) ऊर्ध्वगमनं विसृजेत् ।
  11. (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) औषधवत् अशनम् आचरेत् । – Studied earlier in द्वितीयः (२) सोपानः (2).
  12. (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) त्रिसंध्यादौ स्नानम् आचरेत् ।
  13. (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) सन्धिं समाधौ आत्मनि आचरेत् । – Studied earlier in द्वितीयः (२) सोपानः (2).
  14. (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) सर्वेषु वेदेषु आरण्यकम् आवर्तयेत् । – Studied earlier in द्वितीयः (२) सोपानः (2).
  15. (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) उपनिषदम् आवर्तयेत् (२) – Studied earlier in द्वितीयः (२) सोपानः (2).
  16. इति । – Studied earlier in द्वितीयः (२) सोपानः (2).
वाक्यांश-
क्रमाङ्कः
उद्गारवाचकम्, संबोधनम् वा संबन्धसूचकम् कर्तृपदम् कर्मपदम् अथवा पूरकपदम् अव्ययम्,
इतरे शब्दाः
क्रियापदम् अथवा धातुसाधितम् वाक्यांशस्य प्रकारः
गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा उपवीतम् भूमौ अप्सु वा विसृजेत् प्रधान:
(गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) अलौकिकाग्नीन् उदराग्नौ समारोपयेत् प्रधान:
(गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) गायत्रींम् स्ववाचाग्नौ समारोपयेत् प्रधान:
कुटीचर: ब्रह्मचारी कुटुम्बम् विसृजेत् प्रधान:
(गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) पात्रम् विसृजेत् प्रधान:
(गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) पवित्रम् विसृजेत् प्रधान:
(गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) दण्डान् लोकान् च विसृजेत् प्रधान:
इति ह उवाच प्रधान:
अत: उर्ध्वम् (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) अमन्त्रवत् आचरेत् प्रधान:
१० (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) ऊर्ध्वगमनं विसृजेत् प्रधान:
११ (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) अशनम् औषधवत् आचरेत् प्रधान:
१२ (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) स्नानम् त्रिसंध्यादौ आचरेत् प्रधान:
१३ (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) सन्धिं समाधौ आत्मनि आचरेत् प्रधान:
१४ (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) आरण्यकम् सर्वेषु वेदेषु आवर्तयेत् प्रधान:
१५ (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) उपनिषदम् आवर्तयेत् प्रधान:
१६ इति प्रधान:

Exercise 3 Decipher the compound words, and detail grammatical analysis of all words 

स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।

Considering sentence by sentence, excluding words and sentences studied earlier and where there is no difference –

गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा उपवीतं भूमौ अप्सु वा विसृजेत् । 

१ उपवीतम् “उप + वि + इ” १ उ, २ प, ४ आ (= to put on, to wear) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “उपवीत” (= worn) । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १-१ प्रायः उपवीतं इति यज्ञोपवीतम् ।
  • १-२ “यज्ञोपवीतम्” यथा द्वितीये सोपाने विवृतम् – as detailed in second post
  • १-३ “यज्ञोपवीत” इति सामासिकं नपुंसकलिङ्गि नाम ।
  • १-४ यज्ञे उपवीतं इति यज्ञोपवीतम् । सप्तमी-तत्पुरुषः । अथवा
    • १-४-१ यज्ञाय उपवीतं इति यज्ञोपवीतम् । चतुर्थी-तत्पुरुषः ।
    • १-४-२ यज्ञेन उपवीतं इति यज्ञोपवीतम् । तृतीया-तत्पुरुषः ।
  • १-५ यज्ञे “यज्ञ” (= sacrificial fire) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • १-५-१ यज्ञाय “यज्ञ” इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य चतुर्थी विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • १-५-२ यज्ञेन “यज्ञ” इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • १-५-३ श्रीमद्भगवद्गीता gives a far wider comprehensiveness to the concept of यज्ञ See – द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे ।  स्वाध्याय-ज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः ।।४-२८।।
  • १-६ यज्ञोपवीतम् = sacred thread worn during the ritual of enunciation into acquisition of knowledge. The ritual is preferred to be performed at about 8 years of age when a boy is expected to be ready to embark upon acquisition of knowledge, what is mentioned in श्रीमद्भगवद्गीता as स्वाध्याय-ज्ञानयज्ञ, as noted above.

२ भूमौ “भूमि” (= ground) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

३ अप्सु “अप्” (= water, water-body) इति स्त्रीलिङ्गि (नित्य बहुवचनि) नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः बहुवचनम् च ।

४ विसृजेत् “वि + सृज्” ६ प (= to forsake, to let go) इति धातुः । तस्य विध्यर्थे प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

Meaning of the sentence – गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा उपवीतं भूमौ अप्सु वा विसृजेत् । =

A person, whether an householder, celibate or living in jungles, should forsake (give up) in ground or in a water-body the sacred thread worn during the ritual of enunciation into acquisition of knowledge.

  • The ritual is preferred to be performed at about 8 years of age when a boy is expected to be ready to embark upon acquisition of knowledge, (Acquisition of knowledge is mentioned in श्रीमद्भगवद्गीता as स्वाध्याय-ज्ञानयज्ञ).

Notes –

The sacred thread to be forsaken is to be disposed off भूमौ अप्सु वा either in a ground or in a water-body. When disposing off in a ground, it is implied that it be disposed off by burying it. It is not to be disposed off by throwing it anywhere recklessly.

(गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) अलौकिकाग्नीन् उदराग्नौ समारोपयेत् ।

When studied in second post the word then studied was लौकिकाग्नीन् and not अलौकिकाग्नीन्

५ अलौकिकाग्नीन् “लौकिकाग्नि” इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • ५-१ न लौकिकः इति अलौकिकः । नञ्-तत्पुरुषः ।
  • ५-२ लौकिकः अग्निः इति लौकिकाग्निः । कर्मधारयः ।
  • ५-३ लौकिकः “लौकिक” इति तद्धितं विशेषणम् । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • ५-३-१ लोके अस्ति इति लौकिकम् ।
    • ५-३-२ लोके “लोक” (= people, populace) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • ५-३-३ लौकिकः = what is found among people, what is experienced by people
  • ५-४ अग्निः “अग्नि” (= fire) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • ५-५ अलौकिकाग्निः = fires, which are not manifest in the world

Meaning of the sentence –

(गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) अलौकिकाग्नीन् उदराग्नौ समारोपयेत् । = fires, which are not manifest in the world should be devolved in the fire in the stomach.

Notes –

  1. Fires are summarily referred to as ताप-s, which are basically categorized in three categories – आधिभौतिक आधिदैविक आध्यात्मिक This is briefly detailed in श्रीमद्भगवद्गीता in अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम् । अधियज्ञोऽहमेवात्र देहे देहभृतां वर ।।८-४।। Here they are detailed as categories of भाव than of ताप. However one can very well say that nurturing any भाव involves experiencing ताप. By that token, categories of भाव become categories of ताप as well.
    • आधिभौतिक ताप – agonies caused by external causes such as snake-bite, injury caused when being hit by a falling or flying object
    • आधिदैविक ताप – afflictions caused by calamities such as floods, drought, earthquakes, hurricanes
    • आध्यात्मिक  ताप – These are psychic afflictions caused by the six enemies षड्रिपु viz. anger राग, greed or avarice लोभ, false ego दम्भ, delusion of mind मोह, arrogance मद,  envy or jealousy मत्सर
  2. (In Hindi) अन्य व्यक्तियोंकी अपेक्षा तो पढ़े-लिखेको ताप भी अधिक होता है । गँवारके केवल आधिभौतिक, आधिदैविक और आध्यात्मिक—ये तीन ताप होते हैं, पर पढ़े-लिखे विद्वानके ताप सात होते हैं—(१) आधिभौतिक, (२) आधिदैविक, (३) आध्यात्मिक, (४) अभ्यास (शास्त्रका अभ्यास), (५) भंग(अपमानका भय), (६) विस्मार (भूल न जाऊँ—इसकी चिंता) और (७) गर्व (विद्वत्ताका अभिमान) । (Ref. http://satcharcha.blogspot.com/2010/06/blog-post_15.html)
    • As detailed here ताप-s for a learned person are detailed to be of seven types, adding four more types as (4) need to do studies (5) fear of disgrace (6) fear of loss of memory and (7) fear of affliction with ego
  3. It is challenging however to understand and apply how one can assimilate or devolve all ताप-s into the fire in the stomach. Here comes the distinction between textual knowledge and knowledge from experience. It seems that knowledge of how one can assimilate or devolve all ताप-s into the fire in the stomach can be only a knowledge of experience. The statement here अलौकिकाग्नीन् उदराग्नौ समारोपयेत् is basically a textual statement. Its full understanding can come only by experience, more so under the guidance of a capable teacher गुरु
  4. Since categories of भाव are categories of ताप also, it should be possible to achieve devolving all ताप-s by devolving all भाव-s ! This is what is possibly implicit in the further statement अत: उर्ध्वम् अमन्त्रवत् आचरेत् We shall come to that soon.

कुटीचर: ब्रह्मचारी कुटुम्बं विसृजेत् ।

६ कुटीचर: “कुटीचर” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ६-१ कुटौ चरति इति कुटीचरः । उपपद-तत्पुरुषः ।
  • ६-२ कुटौ कुटी (= cottage) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ६-३ चरति “चर्” १ प (= to move, to go about, to live) इति धातुः । तस्मात् “चर” (= चरति इति = one who moves, goes about, lives in) इति विशेषणात्मकं उपपदम् ।
  • ६-४ कुटीचरः =  one who moves, goes about, lives in a cottage

७ ब्रह्मचारी “ब्रह्मचारिन्” इति तद्धितं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ७-१ ब्रह्मणः इव चरति इति ब्रह्मचारी । = one who behaves, conducts himself as Brahma does, primarily observing all sorts of restraints.

८ कुटुम्बम् “कुटुम्ब” (= family) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

Meaning of the sentence कुटीचर: ब्रह्मचारी कुटुम्बं विसृजेत् । = A person living in a cottage and observing self-restraints should forsake his family i.e. he should forsake family-bonds and family-ties.

पात्रं विसृजेत् । पवित्रं विसृजेत् । दण्डान् लोकान् च विसृजेत्

९ पात्रम् “पात्र” (= utensil) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

१० पवित्रम् “पवित्र” (= sacred things) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

११ दण्डान् “दण्ड्” १० उ (= to punish, to regulate) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “दण्ड” (= stick, punishment) । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।

१२ लोकान् “लोक” (= people, world) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।

Overall meaning of sentence – पात्रं विसृजेत् । पवित्रं विसृजेत् । दण्डान् लोकान् च विसृजेत् = One should forsake

Notes –

  1. Since the theme of this उपनिषत् is संन्यास-विधिः it is interesting that पवित्र, दण्ड and लोक mentioned here are all three-fold.
    • On पवित्र Apte’s dictionary mentions त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रः कुतपस्तिलाः – मनुस्मृति ३-२३६
    • It is advised that संन्यास should be त्रिदण्डी – वाग्दण्डोथ मनोदण्डः कायदण्डस्तथैव च । यस्यैते निहिता बुद्धौ त्रिदण्डीति स उच्यते ।। मनुस्मृति १२-१०
    • त्रिलोक = स्वर्ग पृथ्वी पाताल
  2. When taking meals one needs utensils पात्र also of three types, the plate, a cup for liquid items like dal and glass or cup for drinking water

ऊर्ध्वगमनं विसृजेत्
१३ ऊर्ध्वगमनम्  “ऊर्ध्वगमन” इति सामासिकं नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १३-१ ऊर्ध्वं गमनम् इति ऊर्ध्वगमनम् । कर्मधारयः ।
  • १३-२ ऊर्ध्वम् (= up, upwards) इति अव्ययम् ।
  • १३-३ गमनम् “गम्” १ प (= to go) इति धातुः । तस्मात् क्रियावाचकं नपुंसकलिङ्गि नाम “गमन” (= going, act of going) । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १३-४ ऊर्ध्वगमनम् = going upwards, going to heavens

Meaning of the sentence – ऊर्ध्वगमनं विसृजेत् = One should forsake going upwards or going to heavens.

Notes –

This seems to be akin to मोक्ष-संन्यास-योग the title of the last chapter of श्रीमद्भगवद्गीता That title suggests that one should forsake all aspirations of even मोक्ष, total freedom from the bondage of the cycles of birth and death. ऊर्ध्वगमनम् विसृजेत् as advocated here seems to be akin to मोक्ष-संन्यास.

त्रिसंध्यादौ स्नानम् आचरेत् ।
१४ त्रिसंध्यादौ “त्रिसंध्यादि” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र सप्तमी-विभक्त्या अव्ययात्मकम् ।

  • १४-१ तिस्रः संध्याः इति त्रिसंध्याः । द्विगु-समासः ।
  • १४-२ त्रिसंध्यानां आदौ । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • १४-३ तिस्रः “त्रि” (= three) इति संख्यावाचकं विशेषणम् । अत्र स्त्रीलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • १४-४ संध्याः “सम् + धि” ६ प (= to hold together, to connect, to join) ५ प (= to please, to pacify) इति धातुः । तस्मात् स्त्रीलिङ्गि नाम “संध्या” (= time of transition) । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
    • संध्या also means a ritual of prayers performed at the time of transition.
  • १४-५ आदौ “आदि” (= beginning) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च । सप्तमी-विभक्त्या अव्ययात्मकम् ।
  • १४-६ त्रिसंध्यादौ =  at the beginning of the three transitions or before performing the prayers at the time of the three transitions in a day

१५ स्नानम् “स्ना” २ प (= to bathe, to cleance) इति धातुः । तस्मात् नपुंसकलिङ्गि नाम “स्नान” (= bath, act of cleansing) । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
१६ आचरेत् “आ + चर्” १ प (= to observe) इति धातुः । तस्य विध्यर्थे प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

Meaning of the sentence त्रिसंध्यादौ स्नानम् आचरेत् । = At the beginning of the three transitions, one should take bath

Notes –

  1. Daybreak or dawn, noon and sunset or dusk or evening are known as three times of transition in a day.
  2. It is advocated here that on adopting संन्यास one should take bath, that is, one should exercise cleansing oneself, both externally and internally at the three times of transition.
    • since संध्या also means a ritual of prayers performed at the time of transition, bath स्नानम् would include not only body-bath but also prayers प्रार्थना
    • One meaning of the verb स्ना is also शुचिर्भू (शुचिः भू) to become pure, pious, to cleanse both mind and body.
    • Bath and prayers at dawn would cleanse one of the laziness from having been asleep.
    • Bath and prayers at noon would cleanse one of tiredness from work done before noon. Bath would prepare one for enjoying the lunch
    • Bath and prayers in the evening would cleanse one of tiredness from work done during the day and also from the pollution that would set in at the fall of dusk. Bath would prepare one for enjoying the dinner.
    • A part of the ritual of performing a संध्या is to make a respectful offering or oblation अर्घ्यदान Rishi’s would perform अर्घ्यदान by standing in knee-deep water at the bank of a river or stream and make a symbolic offering of a cupful of water.
  3. स्ना that is शुचिर्भू should be an आचार a code of conduct

Exercise 4 Notes
स्वाध्यायः ४ टिप्पणयः

४-१ I have been ever impressed by five namAj’s mandated in Islam and how Muslims follow it as a regime, al (= a, rather the definite article ‘the’) Qaida (= a code of conduct, a rule, an article of law, a diktat)

४-२ गुरुदेव रानडे of निंबाळ composed नित्यनेमावली which also is a compilation of prayers taken from compositions by Marathi and Kannada saints, to be sung at five times in a day (१) काकडारती prayer-songs before daybreak (२) सकाळचे भजन prayer-songs in the morning (३) दुपारचे भजन prayer-songs at noon (४) रात्रीचे भजन prayer-songs in the evening (५) शेजारती, करुणाष्टके prayer-songs before going to bed.

४-३ This paragraph 2 in आरुणेयोपनिषत् lays out the diktat of observances, which a संन्यासी has to abide by. The diktats such as पात्रं विसृजेत् । पवित्रं विसृजेत् । दण्डान् लोकान् च विसृजेत् as also त्रिसंध्यादौ स्नानम् आचरेत् sound more ritualistic.

४-४ श्रीमद्भगवद्गीता however seems to advocate संन्यासी to be a person who has cultured and cultivated his mind with  संन्यास-वृत्ति. See स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः (६-१) तस्माद्योगी भवार्जुन (६-४६)

शुभमस्तु !

-o-O-o-

Posted in आरुणिकोपनिषत् | 2 Comments

उपनिषदध्ययने तृतीयः (३) सोपानः । आरुणिकोपनिषत् (1-2)

उपनिषदध्ययने तृतीयः (३) सोपानः ।
आरुणिकोपनिषत् (1-2)

Dr. Hari Narayan Bhat very kindly sent following comment on the previous post about आरुणिकोपनिषत् –
“….. As I can see from the AruNikA UpaniShad published by Adyar Library, with Sanskrit Commentary, this Upanishat has got 1-9 paragraphs, which begins with
1. शान्ति-मन्त्र – आप्यायन्तु etc.
2. आरुणिः प्राजापत्यः प्रजापतेर्लोकं जगाम । तं गत्वोवाच – केन भगवन् कर्माण्यशेषतो विसृजानीति।
with the introduction of आरुणि asking प्रजापति going to his abode, how can renounce all the rites? and the whole text is the reply of प्रजापति to his question in detail
3. There is a closing paragraph 9 –
तद्विप्रासो विपन्यवो जागृवांसः समिन्धते । विष्णोर्यत् परमं पदम् । इति ।
एवं निर्वाणानुशासनं वेदानुशासनं वेदानुशासनम् । इत्युपनिषत् ॥
This question presupposes the renunciation of the rites वर्णाश्रमधर्म prescribed by the श्रुति and स्मृति which is ordained for each वर्ण and आश्रम. The question is related to the संन्यासाश्रम the last one…..”
Taking clue from the comment from Dr. Bhat, I did some searching on the internet. As is seen at http://hi.wikipedia.org/wiki/शान्तिपाठ, the complete mantra ॐ आप्यायन्तु …. is a shanti-mantra associated with सामवेद. The shanti-mantra of सामवेद being the shanti-mantra of this उपनिषत् establishes its association with Samveda. केनोपनिषत् also has this same shanti-mantra.

Actually the शान्ति-मन्त्र-s merit an independent study. I propose to study them one by one under संस्कृताध्ययनम् Learning Sanskrit by fresh approach at http://slabhyankar.wordpress.com/

  • The shanti-mantra ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदम् associated with शुक्लयजुर्वेद was already studied in Lesson # 24. This shanti-mantra ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदम् is also at the beginning and ending of ईशावास्योपनिषत् Thus ईशावास्योपनिषत् must be a Vedang वेदाङ्ग of शुक्लयजुर्वेद
  • The famous ॐ सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्यं करवावहै । तेजस्वि नावधीतमस्तु । मा विद्विषावहै । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ! was studied in Lesson # 90. It is a shanti-mantra of कृष्णयजुर्वेद
  • Another famous shanti-mantra ॐ असतो मा सद्गमय । तमसो मा ज्योतिर्गमय । मृत्योर्मामृतं गमय ॥  was studied in Lesson # 69

When searching further in continuation of the comments received from Dr. H. N. Bhat, I found on the internet at http://sa.wikisource.org/wiki/आरुणेय_उपनिषद् following version of

॥ आरुणेयोपनिषत् ॥

ॐ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणमस्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

ॐ आरुणिः प्रजापतेर्लोकं जगाम । तं गत्वोवाच । केन भगवन्कर्माण्यशेषतो विसृजामीति । तं होवाच प्रजापतिस्तव पुत्रान्भ्रातॄन्बन्ध्वादीञ्छिखां यज्ञोपवीतं यागं सूत्रं स्वाध्यायं च भूर्लोकभुवर्लोकस्वर्लोकमहर्लोकजनोलोकतपोलोकसत्यलोकं चातलतलातलवितलसुतलरसातलमहातलपातालं ब्रह्माण्डं च विसृजेत् । दण्डमाच्छादनं चैव कौपीनं च परिग्रहेत् । शेषं विसृजेदिति ॥ १ ॥

गृहस्थो ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थो वा उपवीतं भूमावप्सु वा विसृजेत् । अलौकिकाग्नीनुदराग्नौ समारोपयेत् । गायत्रीं च स्ववाचाग्नौ समारोपयेत् । कुटीचरो ब्रह्मचारी कुटुम्बं विसृजेत् । पात्रं विसृजेत् । पवित्रं विसृजेत् । दण्डाँल्लोकांश्च विसृजेदिति होवाच । अत उर्ध्वममन्त्रवदाचरेत् । ऊर्ध्वगमनं विसृजेत् । औषधवदशनमाचरेत् । त्रिसन्ध्यादौ स्नानमाचरेत् । सन्धिं समाधावात्मन्याचरेत् । सर्वेषु वेदेष्वारण्यकमावर्तयेदुपनिषदमावर्तयेदुपनिषदमावर्तयेदिति ॥ २ ॥

खल्वहं ब्रह्मसूत्रं सूचनात्सूत्रं ब्रह्मसूत्रमहमेव विद्वांस्त्रिवृत्सूत्रं त्यजेद्विद्वान्य एवं वेद संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया संन्यस्तं मयेति त्रिरुक्त्वाभयं सर्वभूतेभ्यो मत्तः सर्वं प्रवर्तते । सखा मा गोपायोजः सखायोऽसीन्द्रस्य वज्रोऽसि वार्त्रघ्नः शर्म मे भव यत्पापं तन्निवारयेति । अनेन मन्त्रेण कृतं वैणवं दण्डं कौपीनं परिग्रहेदौषधवदशनमाचरेदौषधवदशनं प्राश्नीयाद्यथालाभमश्नीयात् । ब्रह्मचर्यमहिंसां चापरिग्रहं च सत्यं च यत्नेन हे रक्षते३ हे रक्षतो३ हे रक्षत इति ॥ ३ ॥

अथातः परमहंसपरिव्राजकानामासनशयनादिकं भूमौ ब्रह्मचारिणां मृत्पात्रं वाऽलाम्बुपात्रं दारुपात्रं वा । कामक्रोधहर्षरोषलोभमोहदम्भदर्पेच्छासूयाममत्वाहङ्कारादीनपि परित्यजेत् । वर्षासु ध्रुवशीलोऽष्टौ मासानेकाकी यतिश्चरेत् द्वावेव वा चरेद्द्वावेव वा चरेदिति ॥ ४ ॥

स खल्वेवं यो विद्वान्सोपनयनादूर्ध्वमेतानि प्राग्वा त्यजेत् । पितरं पुत्रमग्न्युपवीतं कर्म कलत्रं चान्यदपीह । यतयो भिक्षार्थं ग्रामं प्रविशन्ति पाणिपात्रमुदरपात्रं वा । ॐ हि ॐ हि ॐ हीत्येतदुपनिषदं विन्यसेत् । खल्वेतदुपनिषदं विद्वान्यम् एवं वेद पालाशं बैल्वमाश्वत्थमौदुम्बरं दण्डं मौञ्जीं मेखलां यज्ञोपवीतं च त्यक्त्वा शूरो य एवं वेद । तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः । दिवीव चक्षुराततम् । तद्विप्रासो विपन्यवो जागृवांसः समिन्धते । विष्णोर्यत्परमं पदमिति । एवं निर्वाणानुशासनं वेदानुशासनं वेदानुशासनम् इत्युपनिषद् ॥ ५ ॥

ॐ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणमस्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

॥ इति आरुणेयोपनिषत्समाप्ता ॥

It seems that the आरुणिकोपनिषत् has also an alternative title as आरुणेयोपनिषत्. And the text now obtained detailed in five paragraphs is quite long and needs to be studied paragraph by paragraph. What we studied earlier is only some part of para 2 above. There are variations even in that para so much so that it needs to be studied almost all over again.

Leaving out study of शान्ति-मन्त्र as mentioned above, we need to begin with para 1, viz.

ॐ आरुणिः प्रजापतेर्लोकं जगाम । तं गत्वोवाच । केन भगवन्कर्माण्यशेषतो विसृजामीति । तं होवाच प्रजापतिस्तव पुत्रान्भ्रातॄन्बन्ध्वादीञ्छिखां यज्ञोपवीतं यागं सूत्रं स्वाध्यायं च भूर्लोकभुवर्लोकस्वर्लोकमहर्लोकजनोलोकतपोलोकसत्यलोकं चातलतलातलवितलसुतलरसातलमहातलपातालं ब्रह्माण्डं च विसृजेत् । दण्डमाच्छादनं चैव कौपीनं च परिग्रहेत् । शेषं विसृजेदिति ॥ १ ॥

Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.
स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।

ॐ आरुणिः प्रजापते: लोकं जगाम । तं गत्वा उवाच । केन भगवन् कर्माणि अशेषत: विसृजामि इति । तं ह उवाच प्रजापति: तव पुत्रान् भ्रातॄन् बन्धु-आदीन्  शिखां यज्ञोपवीतं यागं सूत्रं स्वाध्यायं च भू:-लोक-भुव:-लोक-स्व:-लोक-मह:-लोक-जन:-लोक-तप:-लोक-सत्य-लोकं च अतल-तलातल-वितल-सुतल-रसातल-महातल-पातालं ब्रह्माण्डं च विसृजेत् । दण्डम् आच्छादनं च एव कौपीनं च परिग्रहेत् । शेषं विसृजेत् इति ॥ १ ॥

Exercise 2 Paraphrase the clauses, Detail the analyses of clauses 

स्वाध्यायः २ वाक्यांशशः अन्वयान् वाक्यांशानां विश्लेषणानि च ददतु ।

  1. प्राजापत्यः आरुणिः प्रजापते: लोकं जगाम ।
  2. तं गत्वा उवाच –
  3. भगवन् केन कर्माणि अशेषत: विसृजामि
  4. इति ।
  5. तं प्रजापति: उवाच ह
  6. तव पुत्रान् भ्रातॄन् बन्धु-आदीन्  शिखां यज्ञोपवीतं यागं सूत्रं स्वाध्यायं च भू:-लोक-भुव:-लोक-स्व:-लोक-मह:-लोक-जन:-लोक-तप:-लोक-सत्य-लोकं च अतल-तलातल-वितल-सुतल-रसातल-महातल-पातालं ब्रह्माण्डं च (भवान्) विसृजेत् ।
  7. दण्डम् आच्छादनं च एव कौपीनं च (भवान्) परिग्रहेत् ।
  8. (भवान्) शेषं विसृजेत् ।
  9. इति ।
वाक्यांश-
क्रमाङ्कः
उद्गारवाचकम्, संबोधनम् वा संबन्धसूचकम् कर्तृपदम् कर्मपदम् अथवा पूरकपदम् अव्ययम्,इतरे शब्दाः क्रियापदम् अथवा धातुसाधितम् वाक्यांशस्य प्रकारः
प्राजापत्यः आरुणिः प्रजापते: लोकं जगाम प्रधान:
तं गत्वा गौणः
(प्राजापत्यः आरुणिः) उवाच प्रधान:
भगवन् कर्माणि केन अशेषत: विसृजामि प्रधान:
इति प्रधान:
प्रजापति: तं उवाच
(भवान्) तव पुत्रान्….ब्रह्माण्डं विसृजेत् प्रधान:
(भवान्) दण्डम् आच्छादनं कौपीनं परिग्रहेत् गौणः
(भवान्) शेषम् विसृजेत् प्रधान:
१० इति प्रधान:

Exercise 3 Decipher the compound words, and detail grammatical analysis of all words 

स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।

१ आरुणेयोपनिषत् इति सामासिकं स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १-१ आरुणेया उपनिषत् इति आरुणेयोपनिषत् । कर्मधारयः ।
  • १-२ आरुणेया इति तद्धितं विशेषणम् । अत्र स्त्रीलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • १-२-१ आरुणेः इयं इति आरुणेया = what is (composed by) आरुणि
    • १-२-२ आरुणेः “आरुणि” इति तद्धितं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
      • १-२-२-१ अरुणस्य अयम् (पुत्रः) इति आरुणिः = son of अरुण
      • १-२-२-२ अरुणस्य “अरुण” (= charioteer of sun, harbinger of sun) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १-३ उपनिषत् “उप + नि + सद्” १ वा ६ प (= to sit near for study) इति धातुः । तस्मात् स्त्रीलिङ्गि नाम “उपनिषत्” (= sacred text to be learnt at the feet of a Guru) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १-४ आरुणेयोपनिषत् = उपनिषत् of (composed by) आरुणि

२ ॐ (= OM) इति एकाक्षरं ब्रह्म (the monosyllabic sound of the universe) ।

I shall try and see how it works to do further analysis sentence by sentence.

प्राजापत्यः आरुणिः प्रजापते: लोकं जगाम

३ प्राजापत्यः “प्राजापत्य” इति तद्धितं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-१ प्रजापतेः अयम् (पुत्रः) इति प्राजापत्यः = son of प्रजापति
  • ३-२ प्रजापतेः “प्रजापति” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • ३-२-१ प्रजायाः पतिः इति प्रजापतिः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
    • ३-२-२ प्रजायाः “प्रजा” (= subjects) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • ३-२-३ पतिः “पति” (= master) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • ३-२-४ प्रजापतिः = master of the subjects i.e. of the living world, an epithet of ब्रह्मन्

४ आरुणिः “आरुणि” इति तद्धितं विशेषणम् यथा उपरि (१-२-२) अङ्गे विवृतम् (as detailed above at 1-2-2) ।

५ प्रजापते: (यथा उपरि ३-२ अङ्गे विवृतम् । as detailed above at 3-2)

६ लोकम् “लोक” (= space) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

५ जगाम “गम्” १ प (= to go) इति धातुः । तस्य परोक्षभूते प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

Meaning of the sentence –

प्राजापत्यः आरुणिः प्रजापते: लोकं जगाम = आरुणि, son of प्रजापति went to the place of प्रजापति.

Notes –

  • Here आरुणि is mentioned as son of प्रजापति.
  • By etymology of आरुणि, he is also son of अरुण. By that father of आरुणि has two epithets or adjectives – प्रजापति and अरुण
  • The word प्राजापत्य is also in मन्त्र १६ ईशावास्योपनिषत् – “प्राजापत्य व्यूह रश्मीन् समूह” In his commentary on ईशावास्योपनिषत्, श्रीमच्छङ्कराचार्य also explains it as प्रजापतेः अपत्यं प्राजापत्यः । But in this मन्त्र १६ in ईशावास्योपनिषत् there are many addresses to deity sun, viz. हे पूषन्, हे एकर्षे, हे यम, हे सूर्य, हे प्राजापत्य Since प्राजापत्य is also one of all those addresses, deity sun is mentioned as son of प्रजापति.
  • Whereas the etymologies of आरुणि and प्राजापत्य tend to become confusing, आचार्य विनोबा has given a different perception about प्राजापत्य. Since a kingdom has a राजा and प्रजा, he seems to consider प्राजापत्य as focusing on प्रजा. It seems he presumes a different derivation or etymology of प्राजापत्य, as प्रजा अपत्यं यस्य सः (He for whom all subjects are like children) Extending this thought he considers प्राजापत्य to be a code of conduct, a responsibility and प्राजापत्य to be the person or deity who is obliged to abide by the code of प्राजापत्य
  • By that token, प्राजापत्यः आरुणिः प्रजापते: लोकं जगाम implies that आरुणि, being प्राजापत्य at heart, went over to  प्रजापति to get guidance (for the benefit of all) !

तं गत्वा उवाच

६ तम्  “तत्” (= pronoun of third person) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

७ गत्वा “गम्” १ प (= to go) इति धातुः । तस्मात् त्वान्तं भूतकालवाचकं अव्ययम् “गत्वा” (= on going) ।

८ उवाच “वच्” २ प (= to say, to speak) इति धातुः । तस्य परोक्षभूते प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

Meaning of the sentence –

तं गत्वा उवाच = On going to him (or on going there) said (so) –

Notes –

  • The pronoun तं can be referring either to तं लोकं or प्रजापतिम्
  • Verb ‘to go’ is intransitive. But in Sanskrit, the destination to be gone to or the person to be met are in object case द्वितीया विभक्तिः

भगवन् केन कर्माणि अशेषत: विसृजामि

९ भगवन् “भगवत्” (= God) इति विशेषणम् । प्रायः पुल्लिङ्गि नाम । तस्य संबोधन-प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ९-१ भगवत् = भग + वत् ।
  • ९-२ भग = brilliance
  • ९-३ वत् is a suffix showing attribute
  • ९-४ भगवत् = one who has the attribute of brilliance, halo, hence भगवत् = God

१० केन “किम्” (= what, who) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

११ कर्माणि “कर्मन्” (= action, activity, indulgence) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

१२ अशेषत: इति सामासिकं अव्ययम् ।

  • १२-१ न शेषः इति अशेषः । नञ्-तत्पुरुषः ।
  • १२-२ शेषः “शिष्” १ प ७ प १० उ (= to leave remainder) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “शेष” (= remainder, balance) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १२-३ तः (= तथा) प्रत्ययः ।
  • १२-४ अशेषत: = यथा न शेषः तथा = as shall have no remainder, such that there is nothing left

१३ विसृजामि “वि + सृज्” ६ प (= to leave out, to forsake) इति धातुः । तस्य लट्-वर्तमानकाले उत्तमपुरुषे एकवचनम् ।

१४ इति (= like this) अव्ययम् ।

Meaning of the sentence –

भगवन् केन कर्माणि अशेषत: विसृजामि = Oh Lord, by what shall I be forsaking all actions, leaving no remainder ?

Notes –

In भगवद्गीता also अर्जुन wanted to forsake all actions. Here also आरुणी asks his father प्रजापति about forsaking actions. It becomes interesting to see प्रजापति’s reply to the question.

तं प्रजापति: उवाच ह

१५ तम् “तत्” (= he, she or it – pronoun of third person) इति प्रथमपुरुषार्थि सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

१६ ह (= and then, so) इति उद्गारवाचकं अव्ययम् ।

Meaning of the sentence – And then प्रजापति did say to him so –

And then प्रजापति said to him.

तव पुत्रान् भ्रातॄन् बन्धु-आदीन्  शिखां यज्ञोपवीतं यागं सूत्रं स्वाध्यायं च भू:-लोक-भुव:-लोक-स्व:-लोक-मह:-लोक-जन:-लोक-तप:-लोक-सत्य-लोकं च अतल-तलातल-वितल-सुतल-रसातल-महातल-पातालं ब्रह्माण्डं च (भवान्) विसृजेत् ।

१७ तव “युष्मद्” (= pronoun of second person) इति सर्वनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।

 

१८ पुत्रान् “पुत्र” (= son) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।

१९ भ्रातॄन् “भ्रातृ” (= brother) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।

२० बन्ध्वादीन् “बन्ध्वादि” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • २०-१ बन्धुः आदिः यस्य सः बन्ध्वादिः । बहुव्रीहिः ।
  • २०-२ बन्धुः “बन्धु” (= brother, friend, relation) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २०-३ आदिः “आदि” (= what comes at beginning, what gives a start) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २०-४ बन्ध्वादिः = everyone, starting with friends, relatives, etc.

२१ शिखाम् “शिखा” (= hair) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

२२ यज्ञोपवीतम् “यज्ञोपवीत” इति सामासिकं नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • २२-१ यज्ञे उपवीतं इति यज्ञोपवीतम् । सप्तमी-तत्पुरुषः । अथवा
    • २२-१-१ यज्ञाय उपवीतं इति यज्ञोपवीतम् । चतुर्थी-तत्पुरुषः ।
    • २२-१-२ यज्ञेन उपवीतं इति यज्ञोपवीतम् । तृतीया-तत्पुरुषः ।
  • २२-२ यज्ञे “यज्ञ” (= sacrificial fire) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • २२-२-१ यज्ञाय “यज्ञ” इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य चतुर्थी विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • २२-२-२ यज्ञेन “यज्ञ” इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • २२-२-३ श्रीमद्भगवद्गीता gives a far wider comprehensiveness to the concept of यज्ञ See – द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे ।  स्वाध्याय-ज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः ।।४-२८।।
  • २२-३ उपवीतम् “उप + वि + इ” १ उ, २ प, ४ आ (= ) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “उपवीत” (= ) । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २२-४ यज्ञोपवीतम् = sacred thread worn during the ritual of enunciation into acquisition of knowledge. The ritual is preferred to be performed at about 8 years of age when a boy is expected to be ready to embark upon acquisition of knowledge, what is mentioned in श्रीमद्भगवद्गीता as स्वाध्याय-ज्ञानयज्ञ, as noted above.

२३ यागम् “यज्” १ उ (= to sacrifice, to perform worship with sacrifices) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “याग” (= sacrifice) । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • २३-१ त्याग and याग sound to be synonyms of each other. But याग is possibly more ritualistic, whereas त्याग is primarily conceptual.

२४ सूत्रम् “सूत्र” (= thread, hint, formula, formulation, a crisp statement with a rich and comprehensive derivation summarized in it, an edict) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • २४-१ ब्रह्मसूत्र उपनिषत्  आरण्यक are three वेदान्त-s which summarize the philosophy detailed in वेद-s. So the word सूत्रम् often connotes ब्रह्मसूत्र-s

२५ स्वाध्यायम्  “स्वाध्याय” इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • २५-१ स्वेन अध्यायः इति स्वाध्यायः । तृतीया-तत्पुरुषः ।
  • २५-२ स्वेन “स्व” (= self) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २५-३ अध्यायः “अधि + आ + इ” १ उ, २ प, ४ आ (= to study, to understand, to assimilate, to practice) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २५-४ स्वाध्यायः = self-study, what one practices by oneself

२६ भूर्लोकभुवर्लोकस्वर्लोकमहर्लोकजनोलोकतपोलोकसत्यलोकम् “भूर्लोकभुवर्लोकस्वर्लोकमहर्लोकजनोलोकतपोलोकसत्यलोक” इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • २६-१ भूः एव लोकः भूर्लोक: । कर्मधारयः ।
    • तथैव भुवर्लोक: (भुवः एव लोकः) स्वर्लोक: (स्वः एव लोकः) महर्लोक: (महः एव लोकः) जनोलोक: (जनः एव लोकः) तपोलोक: (तपः एव लोकः) सत्यलोक: (सत्यं एव लोकः)
  • २६-२ भूर्लोक: भुवर्लोक: स्वर्लोक: महर्लोक: जनोलोक: तपोलोक: सत्यलोक: च एतेषां समाहारः भूर्लोकभुवर्लोकस्वर्लोकमहर्लोकजनोलोकतपोलोकसत्यलोक: । समाहार-द्वन्द्वः ।
  • २६-३ भूः “भू” (= earth) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २६-४ भुवः “भुवस्” (= atmosphere above earth) इति अव्ययम् (?) ।
  • २६-५ स्वः “स्वर्” (= ) इति अव्ययम् (?) ।
  • २६-६ महः “महर्” (= ) इति अव्ययम् (?) ।
  • २६-७ जनः “जनस्” (= ) इति अव्ययम् (?) ।
  • २६-८ तपः “तपस्” (= ) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २६-९ सत्यम् “सत्य” (= ) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • भू:, भुवः, स्वः, महः, जनः, तपः and सत्यम् are said to be seven worlds लोकाः above the earth. One wonders whether the ऋषि-s had the extra-perceptionary ability by which they could identify and name seven worlds above the earth.
  • The lowest part of the Earth’s atmosphere, the troposphere extends from the surface to about 10 km (6 miles). Above 10 km is the stratosphere, followed by the mesosphere. In the stratosphere incoming solar radiation creates the ozone layer. At heights of above 80 km (50 miles), in the thermosphere, the atmosphere is so thin that free electrons can exist for short periods of time before they are captured by a nearby positive ion. The number of these free electrons is sufficient to affect radio propagation. This portion of the atmosphere is ionized and contains a plasma which is referred to as the ionosphere.

२७ अतलतलातलवितलसुतलरसातलमहातलपातालम् “अतलतलातलवितलसुतलरसातलमहातलपाताल” इति सामासिकं नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • २७-१ अतलम् तलातलम् वितलम् सुतलम् रसातलम् महातलम् पातालम् च एतेषां समाहारः अतलतलातलवितलसुतलरसातलमहातलपातालम् । समाहार-द्वन्द्वः ।
  • २७-२ अतलम् “अतल” (= name of a netherworld or of strata beneath the earth’s crest) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २७-३ तलातलम् “तलातल” (= name of a netherworld or of strata beneath the earth’s crest) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २७-४ वितलम् “वितल” (= name of a netherworld or of strata beneath the earth’s crest) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २७-५ सुतलम् “सुतल” (= name of a netherworld or of strata beneath the earth’s crest) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २७-६ रसातलम् “रसातल” (= name of a netherworld or of strata beneath the earth’s crest) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २७-७ महातलम् “महातल” (= name of a netherworld or of strata beneath the earth’s crest) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २७-८ पातालम् “पाताल” (= name of a netherworld or of strata beneath the earth’s crest) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२८ ब्रह्माण्डम् “ब्रह्माण्ड” इति सामासिकं पुल्लिङ्गि अथवा नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • २८-१ ब्रह्मणः अण्डम् इति ब्रह्माण्डम् । षष्ठी-तत्पुरुषः । अथवा
    • ब्रह्मणः अण्डः इति ब्रह्माण्ड: । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • २८-२ ब्रह्मणः “ब्रह्मन्” (= creator of the universe) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २८-३ अण्डः अथवा अण्डम् “अण्ड” (= egg) इति पुल्लिङ्गि अथवा नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २८-४ ब्रह्माण्ड = the primordial egg from which universe sprang, the universe itself

२९ विसृजेत् “वि + सृज्” ६ प (= to forsake, to let go) इति धातुः । तस्य विध्यर्थे प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

Meaning of the sentence –

You should forsake (give up) your sons, brothers, all relatives, hair, the sacred thread, (all) rituals, scripture(s), (all) self-study and practices, all the seven worlds above the earth and all the seven nether-worlds and the whole universe itself.

Notes –

Things to be forsaken as detailed here are –

  • पुत्रान् भ्रातॄन् बन्धु-आदीन् which are related but external to oneself
  • शिखां यज्ञोपवीतं यागं सूत्रं स्वाध्यायं are quite close to oneself and
  • all the 14 worlds are rather distant and far-spread
    • seven worlds above भूः, भुवः, स्वः महः, जनः, तपः सत्यम् and
    • the seven worlds below अतल, तलातल, वितल सुतल, रसातल, महातल, पाताल and
    • also the universe ब्रह्माण्ड.
  • How does one forsake the 14 worlds and the universe ?
    • One is very much in the world, on the earth. How does one forsake that fact ?
    •  What forsaking is advocated is obviously at the mental and intellectual level and not merely at the physical level.
    • Forsaking शिखां यज्ञोपवीतं यागं सूत्रं is of course at physical level

दण्डम् आच्छादनम् चैव कौपीनं च (भवान्) परिग्रहेत्

३० दण्डम् “दण्ड” (= staff, stick) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

३१ आच्छादनम् “आ + छद्” १० उ (= to cover all over) इति धातुः । तस्य “आच्छाद्”-प्रयोजकात् नपुंसकलिङ्गि नाम “आच्छादन” (= cover, garment) । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

३२ कौपीनम् “कौपीन” (= piece of rag which would cover just the private parts) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

३३ परिग्रहेत् “परि + ग्रह्” ९ उ (= to accept, to receive, to take, to wear, to carry) इति धातुः । तस्य विध्यर्थे प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

Meaning of the sentence –

दण्डमाच्छादनम् चैव कौपीनं च (भवान्) परिग्रहेत् = One should  carry a staff and wear a garment and also an undergarment, a piece of rag which would cover just the private parts.

Notes –

  • The mention of the need to wear an undergarment brings forth the penchant or meticulousness for details !
  • I guess there should have been the mention also of a कमण्डलु a handy and essential utensil.
  • I also guess that आच्छादनम् also includes footwear. Jain Muni-s however abhor footwear.
    • Digambar-Jains do not commend either आच्छादनम् or even कौपीनम्

(भवान्) शेषं परित्यजेत्

३४ शेषम् “शिष्” १ प ७ प १० उ (= to leave remainder) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “शेष” (= remainder, balance) । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

३५ परित्यजेत् “परि + त्यज्” १ प (= to give up, to stay away from, to avoid) इति धातुः । तस्य विध्यर्थे प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

Meaning of the sentence –

(भवान्) शेषं परित्यजेत् = You should stay away from (avoid) everything else.

Exercise 4 Notes
स्वाध्यायः ४ टिप्पणयः

४-१ In this paragraph, there are three verbs, which are worth noting  विसृजेत् परिग्रहेत् and परित्यजेत्

  • Things detailed under विसृजेत् seem to be things to be forsaken by one’s own volition
  • Things detailed under परिग्रहेत् seem to be bare minimum things for self-protection and
  • For परित्यजेत् what is detailed is “everything else शेषम्”. Considering the meaning of “परि + त्यज्” as “to give up, to stay away from, to avoid”, it carries the concept somewhat further to विसृज् “to forsake”.
    • I have known that some saints do not like, rather avoid anybody falling at their feet or touching their feet. So, शेषं परित्यजेत् possibly suggests such avoidance, staying away from even respects, which others may want to express. शेषम् परित्यजेत् meaning avoiding everything else, would also include avoiding respects from others !
  • I thought it good to assume the subject of all these verbs to be भवान्, considering that the sentence of the verb विसृजेत् starts with ‘तव”

४-२ Whereas things to be forsaken विसृजेत् include पुत्रान् भ्रातॄन् बन्धु-आदीन् and all the fourteen worlds and also the universe ब्रह्माण्ड, the diktat does not specifically say that one should retire to the jungles. It does not include वनवास under परिग्रहेत्

४-३ As stated, this उपनिषत् which I thought being possibly the shortest, being only one parahraph has turned out to be much longer, 5 paragraphs and also shanti-mantra. This version आरुणेयोपनिषत् also does not show its title as संन्यास-विधिः very explicitly. But the title seems to be quite apt.

  • दण्डमाच्छादनम् चैव कौपीनं च (भवान्) परिग्रहेत् readily brings to mind a picture of a संन्यासी

४-४ This उपनिषत् is also made out as a dialogue between आरुणी and प्रजापति . Dialogue seems to be a charming style of scriptural literature, dialogue between a precept and a disciple. Although the diktats are primarily what the disciple alone may respectfully accept, the advice is so universal and eternal that anyone anytime may accept as advice unto oneself. But no bindings, acceptance is totally voluntary. If it appeals to you, take it. If not let it be just what it was originally made out as – a dialogue between आरुणी and प्रजापति. Is it a smart strategy and not just a style of literature ?

शुभमस्तु !

-o-O-o-

 

Posted in आरुणिकोपनिषत् | Leave a comment

उपनिषदध्ययने द्वितीयः (२) सोपानः । – आरुणिकोपनिषत्

उपनिषदध्ययने द्वितीयः (२) सोपानः ।
(१) आरुणिकोपनिषत्

To commence the study of UpaniShads, I would like to start with आरुणिकोपनिषत्
This is possibly the shortest उपनिषत् since it has only a single paragraph !
Also, it is more prose, though the prose also has a rhythm.
The text of the आरुणिकोपनिषत् is –

संन्यासविधिः ।
गृहस्थो ब्रह्मचारी वानप्रस्थो वा लौकिकाग्नीन् उदराग्नौ समारोपयेत् ।
गायत्रीं च स्ववाचाग्नौ समारोपयेत् ।
अत ऊर्ध्वं अमन्त्रवद् आचरेत् ।
संधिं समाधौ आत्मनि आचरेत् ।
सर्वेषु वेदेषु आरण्यकं आवर्तयेत् ।
उपनिषदं आवर्तयेत् ।
औषधवत् अशनमाचरेत् । औषधवत् अशनमाचरेत् ।।
ब्रह्मचर्यं अहिंसां च अपरिग्रहं च सत्यं च –
यत्नेन हे रक्षतो ३
हे रक्षतो ३
हे रक्षत इति ।।

Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.
स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।

संन्यास-विधिः ।
गृहस्थ: ब्रह्मचारी वानप्रस्थ: वा लौकिक-अग्नीन् उदर-अग्नौ समारोपयेत् ।
गायत्रीम् च स्ववाचा-अग्नौ समारोपयेत् ।
अत: ऊर्ध्वं अ-मन्त्रवत् आचरेत् ।
संधिं समाधौ आत्मनि आचरेत् ।
सर्वेषु वेदेषु आरण्यकम् आवर्तयेत् ।
उपनिषदम् आवर्तयेत् ।
औषधवत् अशनम् आचरेत् । औषधवत् अशनम् आचरेत्  ।।
ब्रह्मचर्यम्  अहिंसाम् च अपरिग्रहम् च सत्यम् च –
यत्नेन हे रक्षतः ३
हे रक्षत: ३
हे रक्षत (अथवा) हे रक्षतः
इति ।।

अत्र सन्धयः –
Following संधि-s were possible. But the text I got from अष्टादशी by आचार्य विनोबाजी does not mention these संधि-s
लौकिकाग्नीन्नुदराग्नौ = लौकिक-अग्नीन् उदर-अग्नौ
गायत्रीञ्च = गायत्रीम् च
ऊर्ध्वममन्त्रवदाचरेत्  = ऊर्ध्वं अमन्त्रवत् आचरेत्
आत्मन्याचरेत् = आत्मनि आचरेत्
वेदेष्वारण्यकमावर्तयेत्  = वेदेषु आरण्यकं आवर्तयेत्
उपनिषदमावर्तयेत् = उपनिषदम् आवर्तयेत्
औषधवदशनमाचरेत् = औषधवत् अशनम् आचरेत्
ब्रह्मचर्यमहिंसाञ्चापरिग्रहञ्च = ब्रह्मचर्यम्  अहिंसाम् च अपरिग्रहम् च
सत्यञ्च = सत्यम् च

A few संधि-s which are there in the text above are –

  1. गृहस्थो ब्रह्मचारी = गृहस्थ: ब्रह्मचारी (विसर्ग-संधिः)
  2. वानप्रस्थो वा = वानप्रस्थ: वा (विसर्ग-संधिः)
  3. अत ऊर्ध्वम् =  अत: ऊर्ध्वम् (विसर्ग-संधिः)
  4. रक्षतो यत्नेन = रक्षतः यत्नेन (विसर्ग-संधिः)
  5. रक्षतो हे = रक्षत: हे (विसर्ग-संधिः)
  6. रक्षत इति = रक्षत: इति (विसर्ग-संधिः)

 

Exercise 2 Paraphrase the clauses, Detail the analyses of clauses 

स्वाध्यायः २ वाक्यांशशः अन्वयान् वाक्यांशानां विश्लेषणानि च ददतु

  1. संन्यास-विधिः (कथ्यते)
  2. गृहस्थ:ब्रह्मचारी वानप्रस्थ: वा लौकिकाग्नीन् उदराग्नौ समारोपयेत् ।
  3. गायत्रीम् च स्ववाचाग्नौ समारोपयेत् ।
  4. अत: ऊर्ध्वं अमन्त्रवत् आचरेत् ।
  5. संधिं समाधौ आत्मनि आचरेत् ।
  6. सर्वेषु वेदेषु आरण्यकम् आवर्तयेत् ।
  7. उपनिषदम् आवर्तयेत् ।
  8. औषधवत् अशनम् आचरेत् । औषधवत् अशनम् आचरेत्  ।।
  9. हे (तौ) ब्रह्मचर्यम्  अहिंसाम् च अपरिग्रहम् च सत्यम् च यत्नेन रक्षतः ।
  10. हे (तौ) रक्षत: ।
  11. हे (यूयं) रक्षत ।
  12. इति ।
वाक्यांश-
क्रमाङ्कः
उद्गारवाचकम्, संबोधनम् वा संबन्धसूचकम् कर्तृपदम् कर्मपदम् अथवा पूरकपदम् अव्ययम्,इतरे शब्दाः क्रियापदम् अथवा धातुसाधितम् वाक्यांशस्य प्रकारः
संन्यास-विधिः (कथ्यते) प्रधान:
गृहस्थ: ब्रह्मचारी वानप्रस्थ: वा लौकिकाग्नीन् उदराग्नौ समारोपयेत् प्रधान:
(गृहस्थ: ब्रह्मचारी वानप्रस्थ: वा) गायत्रीम् स्ववाचाग्नौ समारोपयेत् प्रधान:
(गृहस्थ: ब्रह्मचारी वानप्रस्थ: वा) अत ऊर्ध्वं अमन्त्रवद् आचरेत् प्रधान:
(गृहस्थ: ब्रह्मचारी वानप्रस्थ: वा) संधिं समाधौ आचरेत् प्रधान:
(गृहस्थ: ब्रह्मचारी वानप्रस्थ: वा) आरण्यकम् सर्वेषु वेदेषु आवर्तयेत्
(गृहस्थ: ब्रह्मचारी वानप्रस्थ: वा) उपनिषदं आवर्तयेत् प्रधान:
(गृहस्थ: ब्रह्मचारी वानप्रस्थ: वा) अशनम् औषधवत् आचरेत् प्रधान:
हे (तौ) ब्रह्मचर्यं अहिंसां च अपरिग्रहं च सत्यं च यत्नेन रक्षत: प्रधान:
 १० हे (तौ) रक्षत: प्रधान:
११ हे (यूयं) रक्षत प्रधान:
१२ इति प्रधान:


Exercise 3 Decipher the compound words, and detail grammatical analysis of all words 

स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।

१ आरुणिकोपनिषत् इति सामासिकं स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १-१ आरुणिका उपनिषत् इति आरुणिकोपनिषत् । कर्मधारयः ।
  • १-२ आरुणिका इति तद्धितं विशेषणम् । अत्र स्त्रीलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • १-२-१ आरुणिना कृता इति आरुणिका = composed by आरुणि
    • १-२-२ आरुणिना “आरुणि” इति तद्धितं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि नाम । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
      • १-२-२-१ अरुणस्य अयम् (पुत्रः) इति आरुणिः = son of अरुण
      • १-२-२-२ अरुणस्य “अरुण” (= charioteer of sun) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १-३ उपनिषत् “उप + नि + सद्” १ वा ६ प (= to sit near for study) इति धातुः । तस्मात् स्त्रीलिङ्गि नाम “उपनिषत्” (= sacred text to be learnt at the feet of a Guru) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२ संन्यासविधिः संन्यासविधि” इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • २-१ संन्यासस्य विधिः इति संन्यासविधि: । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • २-२ संन्यासस्य “सम् + नि + अस्” २ प (= to put down, to renounce) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “संन्यास” (= renunciation) । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २-३ विधिः “विधि” (= method, practice) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २-४ संन्यासविधिः = Method of renunciation

३ गृहस्थ:गृहस्थ” इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-१ गृहे तिष्ठति इति गृहस्थः । उपपद-तत्पुरुषः ।
  • ३-२ गृहे “गृह” (= house) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-३ तिष्ठति “स्था” १ प (= to stand, to stay, to live in) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
  • ३-४ गृहस्थ: = One who lives in a house, a family man

ब्रह्मचारी “ब्रह्मचारिन्” इति तद्धितं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ४-१ ब्रह्मा इव चरति अथवा ब्रह्मणः इव आचारः अस्य अस्ति इति ब्रह्मचारी ।
  • ४-२ ब्रह्मा “ब्रह्मन्” (= creator of Universe) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ४-३ आचारः “आ + चर्” १ प (= to conduct oneself) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “आचार” (= conduct) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ४-४ ब्रह्मचारी = celibate, one whose conduct is similar to that of Brahman

५ वानप्रस्थ: “वानप्रस्थ” इति विशेषणम् । प्रायः पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा  विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ५-१ वने प्रकर्षेण तिष्ठति इति वानप्रस्थ: ।
  • ५-२ वने “वन” (= jungle) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ५-३ प्रकर्षेण “प्र + कृष्” १ प ६ उ (= to be in prominence) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “प्रकर्ष” (= prominence) । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ५-४ वानप्रस्थ: = One who lives in jungle

६ वा (= or) इति अव्ययम् ।
७ लौकिकाग्नीन् “लौकिकाग्नि” इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • ७-१ लौकिकः अग्निः इति लौकिकाग्निः । कर्मधारयः ।
  • ७-२ लौकिकः “लौकिक” इति तद्धितं विशेषणम् । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • ७-२-१ लोके अस्ति इति लौकिकम् ।
    • ७-२-२ लोके “लोक” (= people, populace) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • ७-२-३ लौकिकः = what is found among people, what is experienced by people
  • ७-३ अग्निः “अग्नि” (= fire) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • ७-४ लौकिकाग्निः = fire experienced by people, fires manifest in the world

८ उदराग्नौ “उदराग्नि” इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ८-१ उदरे अग्निः इति उदराग्निः । सप्तमी-तत्पुरुषः । अथवा
    • 8-1-1 उदरस्य अग्निः इति उदराग्निः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ८-२ उदरे “उदर” (= stomach) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ८-३ उदराग्निः = fire residing in stomach

९ समारोपयेत् “सम् + आ + रुह्” १ प (= to reside in, to instate) इति धातुः । तस्य “रोपय्”-प्रयोजकस्य (= to make reside in) विध्यर्थे प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
१० गायत्रीम् “गायत्री” (= famous chant) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १०-१ गेया च त्रायते च इति गायत्री = what is sung (or chanted) and what has the power to protect
  • १०-२ गेया “गै” १ प (= to sing) इति धातुः । तस्मात् विध्यर्थवाचकं विशेषणम् “गेय” (= what is worth singing) । अत्र स्त्रीलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १०-३ त्रायते “त्रै” १ आ (= to protect) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

११ च (= and) इति अव्ययम् ।
१२ स्ववाचाग्नौ “स्ववाचाग्नि” इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १२-१ स्वस्य वाचा इति स्ववाचा । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • १२-२ स्ववाचा एव अग्निः स्ववाचाग्निः । कर्मधारयः ।
  • १२-३ स्वस्य “स्व” (= self) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १२-४ वाचा (= speech) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १२-५ स्ववाचाग्निः = fire of one’s speech

१३ अत (= hence, hereafter) इति अव्ययम् ।
१४ ऊर्ध्वम् (= above) इति अव्ययम् ।
१५ अमन्त्रवत् इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च । अत्र क्रियाविशेषणात्मकम् ।

  • १५-१ न मन्त्रवत् इति अमन्त्रवत् । नञ्-तत्पुरुषः ।
  • १५-२ मन्त्रवत् (= मन्त्र + वत्) इति तद्धितं विशेषणम् ।
  • १५-३ मन्त्र: (= मन् + त्र = मननीयः त्रायते च = what is worthy of deliberating and assimilating and what can protect) “मन्त्र” इति तद्धितं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १५-४ मननीयः “मन्” ४, ८ आ (= to keep in mind, to deliberate upon) इति धातुः । तस्मात् “अनीय”-प्रत्ययेन विशेषणम् “मननीय” (= what is worthy of deliberating and assimilating) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १५-५ अमन्त्रवत् = without any thought

१६ आचरेत् “आ + चर्” १ प (= to conduct oneself) इति धातुः । तस्य विध्यर्थे प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
१७ संधिम् “सम् + धि” ६ प (= to join, to put together) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “संधि” (= joining, putting together) । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
१८ समाधौ “सम् + आ + धि” ६ प (= to be in state of equanimity) इति धातुः । तस्मात् स्त्रीलिङ्गि नाम “समाधि” (= state of equanimity) । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
१९ आत्मनि “आत्मन्” (= self) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
२० सर्वेषु “सर्व” (= all, all together) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य सप्तमी विभक्तिः बहुवचनम् च ।
२१ वेदेषु “वेद” (= the sacred text) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः बहुवचनम् च ।
२२ आरण्यकम् “आरण्यक” इति तद्धितं नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • २२-१ अरण्ये यथा भवति तथा इति आरण्यकम् ।
  • २२-२ अरण्ये “अरण्य” (= jungle) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २२-३ आरण्यकम् = It is one of a class of religious and philosophical writings (Connected with the ब्राह्मण-s), which are either composed in a forest or must be studied and/or practised there. अरण्येऽध्ययनादेव आरण्यकमुदाहृतम्

२३ आवर्तयेत् “आ + वृत्” १ आ (= to enact repetitively) इति धातुः । तस्य विध्यर्थे प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
२४ उपनिषदम् “उप + नि + सद्” १ वा ६ प (= to sit near for study) इति धातुः । तस्मात् स्त्रीलिङ्गि नाम “उपनिषत्” (= sacred text to be learnt at the feet of a Guru) । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
२५ औषधवत् (= औषध + वत्) इति तद्धितं विशेषणम् । अत्र क्रियाविशेषणात्मकम् ।

  • २५-१ औषधवत् = यथा औषधं तथा = यथा औषधस्य मात्रा तथावदेव = In the same measure as of a medicament
  • २५-२ औषधम् “औषध” (= medicament) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२६ अशनम् “अश्” ५ आ (= to eat, to consume) इति धातुः । तस्मात् नपुंसकलिङ्गि नाम “अशन” (= eating, consumption) । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
२७ ब्रह्मचर्यम् “ब्रह्मचर्य” इति तद्धितं नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • २७-१ यथा ब्रह्मणा चर्यते तथा आचारः ब्रह्मचर्यम् = Conduct as is exemplified by Brahma

२८ अहिंसाम् “अहिंसा” इति सामासिकं स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • २८-१ न हिंसा इति अहिंसा । नञ्-तत्पुरुषः ।
  • २८-२ हिंसा “हिंस्” ७ प १० उ (= to hurt) इति धातुः । तस्मात् स्त्रीलिङ्गि नाम “हिंसा” (= hurt) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २८-३ अहिंसा = non-violence

२९ अपरिग्रहम् “अपरिग्रह” इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • २९-१ न परिग्रहः इति अपरिग्रहः । नञ्-तत्पुरुषः ।
  • २९-२ परिग्रहः “परि + गृह्” ९ उ (= to get involved) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “परिग्रह” (= involvement, engulfment) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २९-३ अपरिग्रहः = non-involvement

३० सत्यम् “सत्य” इति तद्धितं नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३०-१ सत्य “अस्” २ प (= to be, to exist) इति धातुः । तस्मात् विध्यर्थवाचकं विशेषणम् “सत्य” (= truth) ।

३१ यत्नेन “यत्” १ आ (= to try, to strive for) इति धातुः । तस्मात् नपुंसकलिङ्गि नाम “यत्न” (= effort) । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
३२ हे (= hey) इति अव्ययम् ।
३३ रक्षतः “रक्ष्” १ प (= to protect, to preserve) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे द्विवचनम् ।
३४ रक्षत “रक्ष्” १ प (= to protect, to preserve) इति धातुः । तस्य आज्ञार्थे मध्यम- (द्वितीय-) पुरुषे बहुवचनम् ।
३५ इति (= thus ends, here ends) अव्ययम् ।

Exercise 4 Give Translation / Overall meaning
स्वाध्यायः ४ आङ्ग्लभाषायां अनुवादं ददतु ।

  1. संन्यास-विधिः (कथ्यते) = (Here is narrated) Method of practising renunciation
  2. गृहस्थ: ब्रह्मचारी वानप्रस्थ: वा लौकिकाग्नीन् उदराग्नौ समारोपयेत् = A person, whether a family man, or a celibate or one who has resorted to the jungles should absorb into one’s stomach all fires manifest in the world
  3. (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वानप्रस्थ: वा) गायत्रीं च स्ववाचाग्नौ समारोपयेत् = A person (whether a family man, or a celibate or one who has resorted to the jungles) should pervade the fire of one’s expressions with the sacred mantra, the Gayatri
  4. अत ऊर्ध्वं (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वानप्रस्थ: वा) अमन्त्रवद् आचरेत् = And thereafter a person (whether a family man, or a celibate or one who has resorted to the jungles) should be without any thought
  5. (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वानप्रस्थ: वा) आत्मनि समाधौ संधिं आचरेत् = (A person whether a family man, or a celibate or one who has resorted to the jungles) should exemplify union (with God) in one’s state of equanimity
  6. (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वानप्रस्थ: वा) सर्वेषु वेदेषु आरण्यकं आवर्तयेत् = (A person whether a family man, or a celibate or one who has resorted to the jungles) should practice from among all Veda-s abide (primarily) by (the diktats of) portions (composed in jungles or) relating to life in jungles
  7. (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वानप्रस्थ: वा) उपनिषदं आवर्तयेत् = (A person whether a family man, or a celibate or one who has resorted to the jungles) should practice the (preachings of) Upanishads.
  8. (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वानप्रस्थ: वा) औषधवत् अशनम् आचरेत् = (A person whether a family man, or a celibate or one who has resorted to the jungles) should eat food as one takes a medicament.
  9. हे (युवां) ब्रह्मचर्यं अहिंसां च अपरिग्रहं च सत्यं च यत्नेन रक्षतः = Hey the two of you preserve with efforts (with intent and determination) celibacy, non-violence, no adulteration and truth
  10. हे (यूयं) रक्षत = Hey, you (all) preserve (these)
  11. इति = Here ends (or concludes)

Exercise 5 Comments, Notes, Observations, if any.

स्वाध्यायः ५ टिप्पणयः ।

५-१ Curiosity arises as to why this उपनिषत् is called as आरुणिकोपनिषत् I started analysis of words in Exercise 3, स्वाध्यायः ३ with the analysis of this word itself. However I am not sure whether that does bring out the logic of why आरुणिकोपनिषत् is the title of this उपनिषत् 

  • The part आरुणिक brings to mind the name of a disciple आरुणी who was an ardent student of ऋषि धौम्य I wonder whether this उपनिषत् was composed by आरुणी and hence has his name with it.
    • Briefly the story is like this. The आश्रम of ऋषि धौम्य was near a river. To protect the farm lands from being damaged by river floods, bundings had been made. Once it rained heavily. The bundings were yielding. ऋषि धौम्य showed his students how to reinforce the bundings and asked the students to work at all places where bunding was giving way. By evening most of the ob was done and students returned to the hutments. But आरुणी was nowhere to be seen. ऋषि धौम्य and students went back to the fields. They saw आरुणी lying across a bunding where he could not stop the flow of water, since the flow of the river was quite strong. ऋषि धौम्य was overwhelmed by आरुणी’s dedication in obeying the instructions, putting even his life at stake.
  • One finds mention of आरुणि also in verse # 11 in कठोपनिषत् – “यथा पुरस्तात् भविता प्रतीतः औद्दालकिरारुणिर्मत्प्रसृष्टः । सुखं रात्रीः शयिता वीतमन्युः त्वाम् ददृशिवान् मृत्युमुखात् प्रमुक्तम् ।।” We shall of course study this when we shall study कठोपनिषत्

५-२ Towards the closing of the उपनिषत्

  • the phrase औषधवत् अशनम् आचरेत् is repeated twice.
  • Then there are phrases with the number “३” noted there. “…. यत्नेन हे रक्षतो ३ हे रक्षतो ३ हे रक्षत इति” Number ३ means that the particular phrases are to be repeated three times each. Hence the reading is to be “… यत्नेन हे रक्षतो, यत्नेन हे रक्षतो, यत्नेन हे रक्षतो । हे रक्षतो, हे रक्षतो, हे रक्षतो । हे रक्षत इति ।।
  • Isn’t that a simple way of concluding the closing lines gradually and making a lasting impression on the mind ?
  • Even in classical vocal music, it is almost a rule that a rendering should close with repetition of the closing line thrice. This convention gives a clear indication to the audience, when a rendering is closing.

५-३ Apart from the name of the उपनिषत् containing, most probably, the name of the Rishi as आरुणिकोपनिषत् the first mantra संन्यास-विधिः declares the subject or theme of the उपनिषत् to be method of renunciation. Interestingly this उपनिषत् seems to advocate renunciation to everyone, in whichever stage of life. In Hindu way of life, it is advocated that life be lived in four stages – (1) learning ब्रह्मचर्यम्, (2) family life गृहस्थ (3) life in the wilderness वानप्रस्थ and (4) renunciation संन्यास. Each of these stages is called as आश्रम So the four stages become ब्रह्मचर्याश्रम, गृहस्थाश्रम, वानप्रस्थाश्रम and संन्यासाश्रम . However this उपनिषत् seems to recognize only three आश्रम-s and संन्यास to be the way वृत्ति in any, rather, in all the three आश्रम-s.

  • Acharya Vinobaji has however given the interpretation as – On adopting संन्यासाश्रम i.e. on becoming a संन्यासी one should offer into the fire in the stomach, all fires from the altar outside.

५-४ To study and understand this उपनिषत् minutely, we need to deliberate on each and every sentence and maybe, on each and every word. What is detailed in (५-३) is some comment establishing connectivity between the title संन्यास-विधिः and the phrase गृहस्थ: ब्रह्मचारी वानप्रस्थ: वा Next we should deliberate on लौकिकाग्नीन् उदराग्नौ समारोपयेत्

  • Here the word लौकिकाग्नीन् is in plural. That brings to mind a verse in कठोपनिषत् which says अग्निर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव । एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च ।। How beautifully it brings out that fire is seen in so many forms. Small spark at the tip of a slender incense stick is fire and fire engulfing a whole jungle is also fire ! However what is implied here by the word लौकिकाग्नीन् is possibly fires of desires ! And desires are so many ! That may be why the word is in plural !
  • In advising लौकिकाग्नीन् उदराग्नौ समारोपयेत् what the Rishi AaruNee is advising is to reduce fires of all desires into fire of hunger which then relates to only as much desire as can be accommodated in one’s stomach. Desires are mental. Flight of mind has no limit. What can be accommodated in one’s stomach has limit. This limit can be further reduced by practising fasting and penance !
  • Limiting and control of desires is then the first step to cultivating our minds to renunciation. Such control of desires is possible and should be practised by anybody, regardless of one’s stage in life whether ब्रह्मचर्याश्रम, गृहस्थाश्रम, or वानप्रस्थाश्रम.
  • Root cause of all the scams that are engulfing social life across the world is uncontrolled aspirations and desires.
  • Mention of उदराग्नि brings to mind a Marathi verse which is often sung before commencing meals of a large gathering. It reads – वदनि कवळ घेता नाम घ्या श्रीहरीचे । सहज हवन होते नाम घेता फुकाचे । जीवन करी जीवी त्वां अन्न हे पूर्णब्रह्म । उदरभरण नोहे जाणिजे यज्ञकर्म ।।
    • This verse advocates that one should regard taking meal as a performance of a यज्ञ
    • हवन is whatever is offered into the fire of a यज्ञ
    • By that token whatever we eat becomes हवन offering to उदराग्नि
  • The word समारोपयेत् has different shades of meaning, apart from the meanings “make reside in, to instate” given above. One shade of meaning of समारोप is conclusion. By this shade of meaning, लौकिकाग्नीन् उदराग्नौ समारोपयेत् can mean “all desires should be concluded or ended in उदराग्नि
  • अग्नि the fire concludes what is offered to it. The most appropriate fire to conclude all desires is possibly उदराग्नि as advocated here. Since eating is a यज्ञ, उदराग्नि is a यज्ञ readily available for everyone with oneself. There is no need for any separate exercise to conclude all लौकिकाग्नी-s

५-५ गायत्रीं च स्ववाचाग्नौ समारोपयेत् = A person (whether a family man, or a celibate or one who has resorted to the jungles) should pervade the fire of one’s expressions with the sacred mantra, the गायत्री

  • Actually there are many गायत्री-s. A गायत्री is an ode to a particular deity. The most commonly known and practiced गायत्री is  ॐ भूः भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् ।।
  • Words typically found in a गायत्री are धीमहि and प्रचोदयात् For example गायत्री of Lord Ganesh is एकदंताय विद्महे वक्रतुण्डाय धीमहि । तन्नो दंती प्रचोदयात् ।। As many as २४ गायत्री-s are listed at http://balsanskar.com/marathi/lekh/918.html
  • The word to be also studied is स्ववाचाग्नौ. In a broader sense वाचा is mode of expression. In scriptures वाचा or वाणी is analyzed to be of four types according to locations of their emergence – speech which emanates from navel नाभि is called as परावाणी, speech which emanates in the heart हृदय is called as पश्यंति, speech which emanates from throat कंठ is called as मध्यमा वाणी and speech which emanates from mouth मुख is called as वैखरी वाणी
  • अग्नि the fire not only concludes what is offered to it, but it also purifies. गायत्री-mantra also is very sacred and pure. Thus when the sacred and pure गायत्री-mantra pervades the fire of all वाचा-s of a person, the person becomes pure inside out ! All his expressions, all of his वाचा-s will simply be sweet and pure !
  • There is a two-liner दोहा in HIndi – ऐसी वाणी बोलिए मन का आपा खोय । औरन को शीतल करे आपहु शीतल होय It means …. “Utter such speech, which opens access to the well of your mind, which is nothing but a pool of cool waters. That water will cool down others and will also cool yourself.”

५-६ अत ऊर्ध्वं अमन्त्रवद् आचरेत् Thereafter, when all expressions, all वाचा-s are pervaded with गायत्री, practice thoughtlessness ! Wow ! How beautiful, how marvelous, but how challenging ! Easier said than done ! Is this the ultimate state of supreme, most blissful meditation ?

५-७ आत्मनि समाधौ संधिं आचरेत् This is my अन्वय of the original संधिं समाधौ आत्मनि आचरेत् । Since flexibility of syntax is a unique attribute of Sanskrit language, often times there is no need to re-write a sentence doing अन्वय. In doing अन्वय, one may be missing the emphasis desired by the author. And difference in emphasis does convey the meaning differently. For example, a sentence “I shall come to you for dinner tomorrow” can be uttered in many ways with different emphasis –

  • I shall come to you for dinner tomorrow” Emphasis on “I” will mean I myself, whether anybody else may come or not.
  • “I shall come to you for dinner tomorrow” Emphasis on “shall come” will mean, “certainly, I shall come”
  • “I shall come to you for dinner tomorrow” Emphasis on “to you” will mean “to you, not to anybody else”
  • “I shall come to you for dinner tomorrow” Emphasis on “for dinner” will mean “for dinner, mainly and at dinner time”
  • “I shall come to you for dinner tomorrow” Emphasis on “tomorrow” will mean “tomorrow, not today, nor later than tomorrow”
  • Maybe, the author of this उपनिषत् has some specific emphasis in mind when composing the sentence as संधिं समाधौ आत्मनि आचरेत् । For example, when saying समाधौ आत्मनि the word समाधौ is akin to being adjective of the word आत्मनि By that being in a state of समाधि has to be an attribute of oneself आत्मन् ।
    • An अन्वय as आत्मनि समाधौ may connote whenever one is in a state of समाधि. Being in a state of समाधि could then be temporary or periodic phase(s), not a permanent attribute.
    • But ऋषि would certainly advocate that a state of समाधि should be cultivated to be a permanent attribute.
  • This उपनिषत् has the title as संन्यास-विधिः and here the advice is of state of समाधि. This brings to mind the following श्लोक in श्रीमद्भगवद्गीता – न च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति ।।३-४।।
    • For a long time I have been reciting this as सिद्धिं समधि गच्छति ! I was holding in mind अन्वय as समधि: सिद्धिं गच्छति. But if it is written as सिद्धिं समधिगच्छति, the word समधिगच्छति has the verb “सम् + अधि + गम्” ! In my interpretation, I was holding समधि: to be a compound word समा धीः यस्य सः ! Now, this is some point to deliberate upon when I shall be studying this श्लोक at http://study1geetaa2sanskrit.wordpress.com/
    • Anyway one objective of संन्यास as stated in this श्लोक can be सिद्धि i.e. attainment of some superhuman faculty.
    • However this statement संधिं समाधौ आत्मनि आचरेत् । is but a part of the संन्यास-विधि process. This उपनिषत् does not hold any carrot of any objective or possible attainment. Diktats here are codes of conduct. Conduct should be so and so, period.
  • Conduct आचार is often an explicit expression. But here conduct advocated is with oneself, within oneself आत्मनि
  • Also conduct advocated here is no articulated activity or expression. The conduct advocated is संधि, union with the Ultimate, with the Fundamental, with the Eternal ! The conduct has to become आचार, the way of life, not sporadic indulgences.
    • That seems to be the difference between संन्यास and संन्यसन.

५-८ सर्वेषु वेदेषु आरण्यकं आवर्तयेत् । There are आरण्यक-s as accompaniments or appendices of वेद-s. I came across this quote in Hindi विद्वानों ने संहिता, ब्राह्मण, आरण्यक और उपनिषद इन चारों के संयोग को समग्र वेद कहा है । ये चार भाग सम्मिलित रूप से श्रुति कहे जाते हैं । meaning the learned people recognize complete Veda समग्र वेद as comprising of four parts संहिता, ब्राह्मण, आरण्यक and उपनिषद. All these four texts are called as श्रुति-s. Of these, संहिता is the base text of each Veda. ब्राह्मण, आरण्यक and उपनिषद are accompaniments or appendices also called as वेदाङ्ग (a part अङ्ग of a Veda) or वेदान्त (towards the end of a Veda)

  • I must confess that I have not read any संहिता of any Veda, much less any आरण्यक.
  • This statement सर्वेषु वेदेषु आरण्यकं आवर्तयेत्  advocates that one should do repetitive practice, आवर्तन of आरण्यक.
  • The knowledge in श्रुति-s seems to be so vast and deep. When and how can I know it in depth and imbibe it all in my conduct ? Since ऋषि of this उपनिषत् advocates सर्वेषु वेदेषु आरण्यकं आवर्तयेत् it must be true and correct. The question, “When and how ?” will now keep pestering me !

५-९ उपनिषदं आवर्तयेत् । It is some solace that I got this motivation to embark on this study of Upanishads. Here again what is advocated is repetitive practice आवर्तन. May that आवर्तन happen, with in-depth understanding, overhauling my conduct of my life in all serenity !

५-१० औषधवत् अशनम् आचरेत् । As noted earlier, this statement is repeated twice. May be, it can be uttered with difference in emphasis when saying it twice and that would lend different meanings. Possibly ऋषि wants both meanings to be imbibed and assimilated. Hence the repetition.

  • ५-१०-१ By one shade of meaning, eating should be taken in such measures as one takes doses of medicine.
  • ५-१०-२ By another shade of meaning, all food should be consumed as respectfully and with as good a discipline as one takes medicine.
  • ५-१०-३ This statement brings to mind the subhaaShitam studied in Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson No. 95 at http://slabhyankar.wordpress.com/
पथ्ये सति गदार्तस्य किमौषधिनिषेवणैः ।
पथ्येऽसति गदार्तस्य किमौषधिनिषेवणैः ॥

meaning ….. “Where is the need to take medicines if one observes diet-regulations ? What is the use of taking medicines, if one does not observe diet-regulation ?”
  • ५-१०-४ Concept of limited diet is very much advocated in श्रीमद्भगवद्गीता also. See अपरे नियताहाराः प्राणान्प्राणेषु जुव्हति । सर्वेप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः ।।४-३०।। युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु । …(६-१७)
५-११ ब्रह्मचर्यम्  अहिंसाम् च अपरिग्रहम् च सत्यम् च यत्नेन हे रक्षतः

  • ५-११-१ The verb is in dual mode. So, subject also has to be of dual mode. The subject is however not explicit. In the अन्वय I have hence shown it as (तौ). It yet becomes a point to deliberate which two persons together (तौ) are implied by the ऋषि.
  • ५-११-२ ब्रह्मचर्यम्, अहिंसा, अपरिग्रहम्, सत्यम् are part of observances of the यम नियम aspects of अष्टाङ्गयोग  See – अहिंसा-सत्य-अस्तेय-ब्रह्मचर्य-अपरिग्रहाः यमाः ।।पातञ्जलि-योगसूत्रेषु  साधन-पादे (द्वितीये अध्याये)-सूत्रं ३०।।
  • ५-११-३ These are strongly advocated in श्रीमद्भगवद्गीता also in many verses. For example, अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् (१६-२) ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते (१७-१४) अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् (१७-१५)
  • ५-११-४ Abiding by these observances requires determined effort ! Hence the diktat here – यत्नेन हे रक्षतः ! And this statement is to be recited, uttered, repeated to oneself thrice ! Would not that kind of recitation make it soak deep into one’s psyche ? ऋषि-s were certainly well-knowledgeable of human psyche. They also knew how to make a diktat soak deep.

५-१२ हे रक्षत इति ।

  • ५-१२-१ On one count रक्षत इति = रक्षत: इति (विसर्ग-संधिः). This makes रक्षत: as the verb, same as in previous statement.
  • ५-१२-२ However if इति is just the conclusion of the whole उपनिषत् then हे रक्षत becomes a separate sentence. Then the verb here would be रक्षत not रक्षत: Since रक्षत is plural “आज्ञार्थे मध्यम- (द्वितीय-) पुरुषे बहुवचनम्” then implicit natural subject would be यूयम् (you all) !
  • ५-१२-३ This establishes universal and eternal appeal of this आरुणिकोपनिषत् certainly and of Upanishads in general !
शुभमस्तु !
Posted in आरुणिकोपनिषत् | Tagged | 3 Comments

(1) What are UpaniShat-s ?

उपनिषदध्ययने प्रथमः (१) सोपानः ।

First Step in study of UpaniShads

काः उपनिषदः ?
What are UpaniShat-s ?

The word उपनिषत् is a feminine noun स्त्रीलिङ्गि नाम ।
The Sanskrit term Upaniṣad derives from upa- उप (nearby), ni- नि (at the proper place, down) and ṣad सद् (to sit) thus: “sitting down near”), implying sitting near a teacher to receive instruction or, alternatively, “sitting at the foot of ..(teacher)”, or “laying siege” to the teacher. Monier-Williams‘ late 19th century dictionary adds that, “according to native authorities Upanishad means ‘setting to rest ignorance by revealing the knowledge of the supreme spirit.'” A gloss of the term Upanishad based on Shankara‘s commentary on the Kaṭha and Brihadaranyaka Upanishad equates it with Ātmavidyā, that is, “knowledge of the Self“, or Brahmavidyā “knowledge of Brahma”. Other dictionary meanings include “esoteric doctrine” and “secret doctrine”.

Upanishads are one of three texts called as Vedānta वेदान्त texts, the three texts being – the Upanishads, the Bhagavad Gita and the Brahmasutras. Vedanta is the knowledge portion of the Vedas. Upanishads thus present the knowledge portion of the Vedas.

Two words that are of paramount importance in grasping the Upanishads are Brahman and Atman.

The Brahman is the universal spirit and the Atman is the individual Self. Brahman is “the infinite Spirit Source and fabric and core and destiny of all existence, both manifested and unmanifested and the formless infinite substratum and from whom the universe has grown”. Brahman is the ultimate, both transcendent and immanent, the absolute infinite existence, the sum total of all that ever is, was, or shall be.

The word Atman means the immortal perfect Spirit of any living creature, being, including trees etc. The idea put forth by the Upanishadic seers that Atman and Brahman are One and the same is one of the greatest contributions made to the thought of the world.

Two different types of the non-dual Brahman-Atman are presented in the Upanishads –

  • The one in which the non-dual Brahman-Atman is the all inclusive ground of the universe and
  • The one in which all reality in the universe is but an illusion

As can be seen from the above, for a comprehensive study we shall have to explore both the शब्दार्थ and the भावार्थ.

I have been presenting my studies in blogs such as this,having been happily blessed with invaluable comments from learned people. With their comments it becomes a greatly enriched learning experience. This blog is in a way a facility or a style of उपनिषत् sitting near to all those गुरु-s ! It becomes also a joint study with all the readers.
We can expect to do a good study only with grace of God. For a joint study to be rich, we pray तेजस्वि नावधीतमस्तु ! (नौ अधीतं तेजस्वि अस्तु) May our studies be brilliant !!

शुभमस्तु !
Posted in Uncategorized | Leave a comment