उपनिषदध्ययने षष्ठः (६) सोपानः । आरुणिकोपनिषत् (१-५)

उपनिषदध्ययने षष्ठः (६) सोपानः ।
आरुणिकोपनिषत् (१-५)

In the previous post, it was thought good to study the third paragraph in three parts. Sentences 1 to 6 were studied as part 1. Now sentences 7 to 11 in this second part. These are prayers.

॥ आरुणेयोपनिषत् ॥

खल्वहं ब्रह्मसूत्रं सूचनात्सूत्रं ब्रह्मसूत्रमहमेव विद्वांस्त्रिवृत्सूत्रं त्यजेद्विद्वान्य एवं वेद संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया संन्यस्तं मयेति त्रिरुक्त्वाभयं सर्वभूतेभ्यो मत्तः सर्वं प्रवर्तते । सखा मा गोपायोजः सखायोऽसीन्द्रस्य वज्रोऽसि वार्त्रघ्नः शर्म मे भव यत्पापं तन्निवारयेति । अनेन मन्त्रेण कृतं वैणवं दण्डं कौपीनं परिग्रहेदौषधवदशनमाचरेदौषधवदशनं प्राश्नीयाद्यथालाभमश्नीयात् । ब्रह्मचर्यमहिंसां चापरिग्रहं च सत्यं च यत्नेन हे रक्षते३ हे रक्षतो३ हे रक्षत इति ॥ ३ ॥

Closing portions of this paragraph were also seen in post 1 on आरुणिकोपनिषत्. But there are differences in this version.

Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.
स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।

खलु अहं ब्रह्मसूत्रं सूचनात् सूत्रं ब्रह्मसूत्रम् अहम् एव विद्वान् त्रिवृत् सूत्रं त्यजेत् विद्वान् य: एवं वेद संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया इति त्रि: उक्त्वा अभयं सर्वभूतेभ्य: मत्तः सर्वं प्रवर्तते । सखा मा गोपायोजः सखाय: असि इन्द्रस्य वज्र: असि वार्त्रघ्नः शर्म मे भव यत् पापं तत् निवारय इति । अनेन मन्त्रेण कृतं वैणवं दण्डं कौपीनं परिग्रहेत् औषधवत् अशनम् आचरेत् औषधवत् अशनम् प्राश्नीयात् यथालाभम् अश्नीयात् । ब्रह्मचर्यम् अहिंसां च अपरिग्रहं च सत्यं च यत्नेन हे रक्षते३ हे रक्षत:३ हे रक्षत इति ॥ ३ ॥

Exercise 2 Paraphrase the clauses, Detail the analyses of clauses 

स्वाध्यायः २ वाक्यांशशः अन्वयान् वाक्यांशानां विश्लेषणानि च ददतु ।

  1. खलु अहं ब्रह्मसूत्रम् (अस्मि) ।
  2. सूचनात् सूत्रं ब्रह्मसूत्रम् अहम् एव (अस्मि) ।
  3. विद्वान् त्रिवृत् सूत्रं त्यजेत् ।
  4. य: एवं वेद (सः) विद्वान् (भवति) ।
  5. संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया इति त्रि: उक्त्वा सर्वभूतेभ्य: अभयं (भवेत्) ।
  6. मत्तः सर्वं प्रवर्तते ।
  7. सखा मा गोपायोजः सखाय: असि ।
  8. इन्द्रस्य वज्र: असि ।
  9. वार्त्रघ्नः शर्म मे भव ।
  10. यत् पापं तत् निवारय ।
  11. इति । 
  12. अनेन मन्त्रेण कृतं वैणवं दण्डं कौपीनं परिग्रहेत् । Studied partly earlier in तृतीयः (३) सोपानः .
  13. औषधवत् अशनम् आचरेत् । – Studied earlier in द्वितीयः (२) सोपानः (2).
  14. औषधवत् अशनम् प्राश्नीयात् ।
  15. यथालाभम् अश्नीयात् ।
  16. ब्रह्मचर्यम् अहिंसां च अपरिग्रहं च सत्यं च यत्नेन हे रक्षते३  । – Studied earlier in द्वितीयः (२) सोपानः (2).
  17. हे रक्षत:३ हे रक्षत । – Studied earlier in द्वितीयः (२) सोपानः (2).
  18. इति । – Studied earlier in द्वितीयः (२) सोपानः (2).

There seem to be sections within this paragraph.

  1. Sentences 1 to 6 are are for internalization of some universal concepts.
  2. Sentences 7 to 11 are prayers
  3. Sentences 12 to 18 are diktats.

When studying this paragraph by these groups, sentences 7 to 11 to be studied here are –

  1. (त्वम्) मा सखा गोपायोजः सखाय: असि ।
  2. (त्वम्) इन्द्रस्य वज्र: असि ।
  3. (त्वम्) वार्त्रघ्नः मे शर्म: भव ।
  4. यत् पापं (भवति) तत् (त्वम्) निवारय ।
  5. इति ।
वाक्यांश-
क्रमाङ्कः
उद्गारवाचकम्, संबोधनम् वा संबन्धसूचकम् कर्तृपदम् कर्मपदम् अथवा पूरकपदम् अव्ययम्,
इतरे शब्दाः
क्रियापदम् अथवा धातुसाधितम् वाक्यांशस्य प्रकारः
(त्वम्) मा सखा गोपायोजः सखाय:
असि प्रधान:
(त्वम्) इन्द्रस्य वज्र: असि प्रधान:
(त्वम्) वार्त्रघ्नः मे शर्म भव प्रधान:
यत् पापं
(भवति) गौणः
(त्वम्) तत्
निवारय प्रधान:

इति प्रधान:

Exercise 3 Decipher the compound words, and detail grammatical analysis of all words 

स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।

Considering sentence by sentence, excluding words, which are commonly known and/or are studied earlier.

(त्वम्) मा सखा गोपायोजः सखाय: असि ।

१ मा “अस्मद्” (= pronoun of the first person, I we) इति सर्वनाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

२ सखा “सखि” (= friend, friendly) इति विशेषणम् । प्रायः पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३ गोपायोजः “गोपायोज” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-१ गाः पालयति इति गोपः । उपपद-तत्पुरुषः ।
  • ३-२ गोपान् आयोजयति इति गोपायोजः । उपपद-तत्पुरुषः ।
  • ३-३ गाः “गो” इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • ३-४ गोपान् “गोप” इति विशेषणम् । प्रायः पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • ३-५ आयोजयति “आ + युज्” इति धातुः ।
    • ३-५-१ “आ + युज्” इति रुधादि (७) अनिट् उ “युजिर् योगे” (= to join)
    • ३-५-२ “आ + युज्” इति चुरादि (१०) सेट् उ “युज- संयमने” (= to regulate, to control, to organize) धातुः ।
    • ३-५-३ तस्य प्रयोजकस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
  • ३-६ गोपः = One who tends cows
  • ३-७ गोपायोजः = One who organized cowherds

४ सखाय: “सखाय” इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ४-१ सखा इव अयति अथवा सखा इव अयत्ये इति सखायः ।
  • ४-२ अयत्ये “इ” इति अदादि (२) अनिट् प “इण्  गतौ” (= to go) धातुः । तस्य कर्मणिप्रयोगे वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
  • ४-३ सखायः = One who goes as a friend or one who can be taken as a friend.

५ असि “अस्” इति अदादि (२) सेट् प “अस भुवि” (= to be) धातुः । तस्य वर्तमानकाले मध्यमपुरुषे एकवचनम् ।

Overall meaning of (त्वम्) मा सखा गोपायोजः सखाय: असि = You are my friend, (just as) you have been friend to cowherds.

(त्वम्) इन्द्रस्य वज्र: असि ।

६ इन्द्रस्य “इन्द्र” (= Lord of Gods) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
७ वज्र: “वज्र” (= weapon of इन्द्र) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

Overall meaning of (त्वम्) इन्द्रस्य वज्र: असि = You are weapon of इन्द्र.

(त्वम्) वार्त्रघ्नः मे शर्म भव ।

८ वार्त्रघ्नः “वार्त्रघ्न” इति तद्धितं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ८-१ वृत्रस्य अयम् इति वार्त्रः अथवा वृत्रस्य इदम् इति वार्त्रम् ।
  • ८-२ “घ्न” इति “हन्ति”-इत्यर्थकं उपपदम् । उदाहरणार्थं शत्रुं हन्ति इति शत्रुघ्नः ।
  • ८-३ वार्त्रम् हन्ति इति वार्त्रघ्नः ।
  • ८-४ वृत्रस्य “वृत्र” इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • ८-४-१ वृत्र = (1) Name of a demon (2) darkness
  • ८-५ हन्ति “हन्” इति अदादि अनिट् परस्मैपदी “हन हिंसागत्योः” (= to kill, to remove) धातुः । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
  • ८-६ वार्त्रघ्नः = One who killed (everything of) demon वृत्र (2) One who removes darkness

९ मे “अस्मद्” (= pronoun of the first person, I we) इति सर्वनाम । तस्य चतुर्थी अथवा षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।

१० शर्म “शर्मन्” (= name, glory) इति नपुम्सकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

११ भव “भू” इति भ्वादि (१) सेट् प “भू सत्तायाम्” (= to be) धातुः । तस्य आज्ञार्थे मध्यमपुरुषे एकवचनम् ।

Overall meaning of (त्वम्) वार्त्रघ्नः मे शर्म भव = You, being killer of demon वृत्र be my glory.

यत् पापं (भवति) तत् (त्वम्) निवारय । 

१२ पापम् “पाप” (= sinful, sin) इति विशेषणम् । प्रायः नपुम्सकलिङ्गि नाम अपि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

१३ निवारय “नि + वृ” इति धातुः । तस्य प्रयोजकस्य आज्ञार्थे मध्यमपुरुषे एकवचनम् ।

  • १३-१ “वृ” इति स्वादि (५) सेट् उ “वृञ् वरणे” (= to prefer) ।
  • १३-२ “वृ” इति क्र्-यादि (९) सेट् आ “वृङ् सम्भक्तौ” (= to resort to, to avail of) ।
  • १३-३ “वृ” इति चुरादि (१०) सेट् उ “वृञ् आवरणे” (= to cover, to protect) ।
  • १३-४ “नि + वृ” = to protect from, to take away, to remove
  • १३-५ पापं निवारय = take away (or remove) sin
  • १३-६ पापात् निवारय = keep me away from sin

Overall meaning of यत् पापं (भवति) तत् (त्वम्) निवारय = (Please) keep me away from whatever is sinful

Exercise 4 Notes
स्वाध्यायः ४ टिप्पणयः

४-१ Many words here, have interesting derivations and in turn have interesting shades of meaning.

  • ४-१-१ Derivations of गोपायोजः and सखाय: are my own.
    • Reference to गोपायोजः and सखाय: suggests that this उपनिषत् is dated subsequent to श्रीमद्भागवतम्, wherein श्रीकृष्ण is friend of गोप-s
    • Here the devotion to God is on the level of friendship सख्यम्. Devotion is said to be of nine ways. नवविधा भक्तिः as detailed in श्रवणं कीर्तनं विष्णो: स्मरणं पादसेवनम् । अर्चनं वन्दनं दास्यम् सख्यं आत्मनिवेदनम् ।।
  • ४-१-२ Derivation of वार्त्रघ्नः is interesting.
    • ४-१-२-१ for the meaning of वृत्र as darkness, वार्त्र would mean whatever results from darkness; it can be darkness due to lack of light or it can be darkness due to lack of happiness, or it can be darkness due to lack of knowledge. In turn वार्त्रघ्न would mean remover of darkness whether due to lack of light or due to lack of happiness or due to lack of knowledge !
    • ४-१-२-२ In Apte’s dictionary वार्त्रघ्न is mentioned as an epithet of अर्जुन
    • ४-१-२-३ I think derivation of its meaning as detailed at ४-१-२-१ is more charming and appealing.
  • Meaning of शर्म as pleasure, bliss, is also quite charming.
    • Conventionally शर्मन् is a suffix used with names of Brahmins, e.g. विष्णुशर्मा, श्रीपादशर्मा. The suffix seems to connote a person with Brahminic, pleasant disposition.
    • Correspondiing suffix for names of क्षत्रिय-s seems to be वर्मन् e.g. राजवर्मा
  • Shades of meaning of धातु वृ make an interesting study. And meanings of निवारय  also become interesting.

४-२ पाप i.e. sin seems to be basically conceptual. Sufferance due to indulgence in sinful acts may be experienced in this life itself or maybe, even after death, if one would believe that there is sufferance to be undergone even after death.

  • I would guess that the word पाप has a derivation as प + अप where
    • प stands for पालनम् पोषणम् च as in नृप (नृन् पालयति) भूप (भुवं पालयति)
    • अप means to take away, to put away, to remove
    • प + अप would then mean an act or effect which takes one away from पालनम् and पोषणम्

४-३  Since the word मे is detailed as “अस्मद्” इति सर्वनाम । तस्य चतुर्थी अथवा षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च,

  • by चतुर्थी विभक्तिः it stands for मह्यम् (= for me)
  • And by षष्ठी विभक्तिः it stands for मम (= my, mine). In turn,
  • मे शर्म भव = be blissful for me or
  • मे शर्म भव = be my glory, make my disposition glorious.

४-४ All the sentences here are prayerful.

शुभमस्तु !

-o-O-o-

Advertisements
This entry was posted in सोपानः ६. Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s