ऋग्वेदीयः शान्तिमन्त्रः

The शान्तिमन्त्र below is from ऋग्वेद and is common to ऐतरेय and कौषीतकी उपनिषद-s. 

ॐ वाङ् मे मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे वाचि प्रतिष्ठितमाविराविर्म एधि। वेदस्य म आणिस्थः श्रुतं मे मा प्रहासीरनेनाधीतेनाहोरात्रान् संदधाम्यृतम् वदिष्यामि सत्यं वदिष्यामि तन्मामवतु तद्वक्तारमवत्ववतु मामवतु वक्तारमवतु वक्तारम् ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

Roman transliteration and English-translations, given below, mentioned as “with Swami Vivekananda” are from https://plus.google.com/108768789583592379715/posts/BGRNPLe4PYW 

मराठी अनुवाद विनोबांच्या अष्टादशीमधून – Explanations in मराठी are from अष्टादशी by विनोबा

  1. ॐ वाङ् मे मनसि प्रतिष्ठिता  Om Vaanga Me Manasi Pratisstthitaa ⇒  Om, Let My Speech be Established in My Mind ⇒ ॐ माझी वाणी मनामध्ये प्रतिष्ठित झाली आहे.
  2. मनो मे वाचि प्रतिष्ठितम्  Mano Me Vaaci Pratisstthitam |⇒ Let My Mind be Established in My Speech ⇒ माझे मन वाणीमध्ये प्रतिष्ठित झाले आहे.
  3. आविराविर्म एधि ⇒  Aavira-Avir-Ma Edhi ⇒ Let the Knowledge of the Self-Manifest Atman Grow in Me ⇒ हे प्रकाशरूप आत्मन् ! माझ्यासाठी प्रकट हो !
  4. वेदस्य म आणीस्थः । Vedasya Ma Aanniisthah ⇒ Let My Mind and Speech be the Support to Experience the Knowledge of the Vedas ⇒ (हे मन आणि वाणी) माझ्यासाठी वेद आणायला समर्थ व्हा
  5. श्रुतं मे मा प्रहासीः ⇒ Shrutam Me Maa Prahaasiih ⇒ Let what is Heard by Me (from the Vedas) be Not a mere Appearance ⇒ मी ऐकलेले (ज्ञान) माझा त्याग न करो.
  6. अनेनाधीतेनाहोरात्रान्सन्दधामि ⇒  Anena-Adhiitena-Ahoraatraan-San-Dadhaami ⇒ but what is Gained by Studying Day and Night be Retained.⇒ या अध्ययनाने मी दिवस आणि रात्र जोडेन.
  7. ऋतं वदिष्यामि ⇒ Rtam Vadissyaami ⇒ Speak about the Divine Truth ⇒ मी ऋत बोलेन.
  8. सत्यं वदिष्यामि ⇒ Satyam Vadissyaami ⇒ I Speak about the Absolute Truth ⇒ मी सत्य बोलेन.
  9. तन्मामवतु ⇒ Tan[d]-Maam-Avatu ⇒ May That Protect Me ⇒ ते माझे रक्षण करोत.
  10. तद्वक्तारमवतु ⇒ Tad-Vaktaaram-Avatu |⇒ May That Protect the Preceptor ⇒ ते बोलणाराचे रक्षण करोत.
  11. अवतु माम् ⇒ Avatu Maam  ⇒ May that Protect Me ⇒ ते माझे रक्षण करोत.
  12. अवतु वक्तारामवतु वक्तारम् ⇒ Avatu Vaktaaram  ⇒ May that Protect the Preceptor, May that Protect the Preceptor ⇒ ते बोलणाराचे रक्षण करोत. ते बोलणाराचे रक्षण करोत.
  13. ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ⇒  Om Shaantih Shaantih Shaantih ⇒ Om Peace, Peace, Peace

Even though the meanings/explanations are already given above, exploring, how the meanings are derived, should become a good self-study.

  1. ॐ वाङ् मे मनसि प्रतिष्ठिता   
    • 1-1 सन्धिविच्छेदैः ⇒ ॐ वाक् मे मनसि प्रतिष्ठिता 
    • ॐ = Salutary, auspicious pronunciation 
    • वाक् ⇒ वाच्-इति स्त्रीलिङ्गि नाम | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च |
      • वाच् f. [वच्-क्विप् दीर्घो$संप्रसारणं च Uṇ.2.67] 1 A word, sound, an expression (opp. अर्थ); वागर्थाविव संपृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये R.1.1. -2 Words, talk, language, speech; वाचि पुण्यापुण्यहेतवः Māl.4; लौकिकानां हि साधूनामर्थं वागनुवर्तते । ऋषीणां पुनराद्यानां वाचमर्थो$नुधावति U.1.1; विनिश्चितार्थामिति वाचमाददे Ki.1.3 ‘spoke these words’, ‘spoke as fol- lows’; R.1.49; Śi.2.13,23; Ku.2.3. -3 A voice, sound; अशरीरिणी वागुदचरत् U.2; मनुष्यवाचा R.2.33. -4 An assertion, a statement. -5 An assurance, a promise. -6 A phrase, proverb, saying. -7 N. of Sarasvatī, the goddess of speech.
    • मे ⇒ अस्मद्-सर्वनाम्नः अत्र षष्ठी विभक्तिः एकवचनं च |
      • अस्मद् pron. [अस्-मदिक् Uṇ.1.136] A pronominal base from which several cases of the 1st personal pronoun are derived; it is also abl. pl. of the word. m. The individual soul, the embodied soul; यूयं वयं वयं यूयमित्यासीन्मतिरावयोः । किं जातमधुना येन यूयं यूयं वयं वयम् ॥ Bh.3.65 (quite estranged from each other).
    • मनसि ⇒ मनस्-नाम्नः सप्तमी विभक्तिः एकवचनं च |
      • मनस् n. [मन्यते$नेन मन् करणे असुन्] 1 The mind, heart, understanding, perception, intelligence; as in सुमनस्, दुर्मनस् &c. -2 (In phil.) The mind or internal organ of perception and cognition, the instrument by which objects of sense affect the soul; (in Nyāya phil. मनस् is regarded as a Dravya or substance, and is distinct from आत्मन् or the soul); तदेव सुखदुःखाद्युपलब्धि- साधनमिन्द्रियं प्रतिजीवं भिन्नमणु नित्यं च Tarka K. -3 Conscience, the faculty of discrimination or judgment. -4 Thought, idea, fancy, imagination, conception; पश्यन्न- दूरान्मनसाप्यधृष्यम् Ku.3.51; R.2.27; कायेन वाचा मनसापि शश्वत् 5.5; मनसापि न विप्रियं मया (कृतपूर्वम्) 8.52. -5 Design, purpose, intention. -6 Will, wish, desire, inclination; in this sense मनस् is frequently used with the infinitive form with the final म् dropped, and forms adjectives; अयं जनः प्रष्टुमनास्तपोधने Ku.5.4; cf. काम. -7 Reflection (ध्यान); मनसा जपैः प्रणतिभिः प्रयतः समुपेयिवानधिपतिं स दिवः Ki.6.22. -8 Disposition, temper, mood. -9 Spirit, energy, mettle; मनोवीर्यवरोत्सिक्तमसृण्यमकुतोभयम् Bhag.3. 17.22. -1 N. of the lake called Mānasa. -11 Breath or living soul. -12 Desire, longing after. (मनसा गम् &c. to think of, contemplate, remember; जगाम मनसा रामं धर्मज्ञो धर्मकाङ्क्षया Rām.2.82.9; (अगमत्) मनसा कार्यसंसिद्धौ त्वरादिगुणरंहसा Ku.2.63; मनः कृ to fix the mind upon, direct the thoughts towards, with dat. or loc.; मनो बन्ध् to fix the heart or affection upon; (अभिलाषे) मनो बबन्धान्यरसान् विलङ्ध्य सा R.3.4; मनः समाधा to collect oneself; मनसि उद्भू to cross the mind; मनसि कृ to think, to bear in mind; to resolve, determine, think of.) N. B. In comp. मनस् is changed to मनो before अ and soft consonants, as मनो$नुग, मनोज्ञ, मनोहर &c.).
    • प्रतिष्ठिता ⇒ 
      1. प्रति + स्था इत्यस्य धातोः क्त-कृदन्तम् “प्रतिष्ठित” | अत्र स्त्रीलिङ्गि | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च | 
      2. प्रतिष्ठित p. p. 1 Set up, erected. -2 Fixed, established; तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता Bg.2.57-58. -3 Placed, situated; अरैः संधार्यते नाभिर्नाभौ चाराः प्रतिष्ठिताः Pt.1.81. -4 Installed, inaugurated, consecrated; दिलीपानन्तरं राज्ये तं निशम्य प्रतिष्ठितम् R.4.2. -5 Completed, effected; प्रति- ष्ठिते$हनि सन्ध्यामुपसीत Kau. A.1.19. -6 Prized, valued. -7 Famous, celebrated. -8 Settled, determined. -9 Comprised, included; त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् Rām.7.76.28. -10 Established in life, married. -11 Endowed; प्रति- ष्ठितां द्वादशभिः Rām.6.48.12 (com. पादद्वयवर्त्यङ्गुलिदशकं द्वे पादतले च एवं द्वादशभिः). -12 Applied, applicable; पाणि- ग्रहणिका मन्त्राः कन्यास्वेव प्रतिष्ठिताः Ms.8.226. -13 Conversant with. -14 Secured, got, acquired. -15 Decided, certain; यदि वा मन्यसे राजन् हतमेकं प्रतिष्ठितम् Mb.12.32.19. -16 Complete, finished; एवमेषा महाभागा प्रतिष्ठाने प्रतिष्ठिता । तीर्थयात्रा महापुण्या सर्वपापप्रमोचिनी ॥ Mb.3.85.114.
  2. मनो मे वाचि प्रतिष्ठितम्  ⇒ 
    • सन्धिविच्छेदैः ⇒ मनः मे वाचि प्रतिष्ठितम् |
    • मनः ⇒ मनस्-इति नपुंसकलिङ्गि नाम | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च |
    • वाचि ⇒ वाच्-इति स्त्रीलिङ्गि नाम | तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनं च |
    • प्रतिष्ठितम् ⇒ प्रति + स्था इत्यस्य धातोः क्त-कृदन्तम् “प्रतिष्ठित” | अत्र नपुंसकलिङ्गि | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च | 
  3. आविराविर्म एधि ⇒ 
    • सन्धिविच्छेदैः ⇒ आविः आविः मे एधि |
    • आविः See आवी f. Pain, suffering. (pl.) Pangs of child-birth.
      • आवी f. [अवीरेव स्वार्थे अण्] 1 A woman in her courses. -2 A pregnant woman. -3 The pangs of child-birth.
      • अवी [अवत्यात्मानं लज्जया अव्-ई Uṇ.3.158] A woman in her courses.
    • एधि ⇒ एध्-धातोः लोटि (आज्ञार्थे) मध्यमपुरुषे एकवचनम् | 
      • एध् 1 Ā (एधते, एधाञ्चक्रे, ऐधिष्ट, एधितुम्, एधित) 1 To grow, increase; विनापि संगमं स्त्रीणां कवीनां सुखमेधते Pt.2. 164. -2 To prosper, become happy, live in comfort; द्वावेतौ सुखमेधेते Pt.1.318. -3 To grow strong, become great. -4 To extend. -5 To swell, rise. -Caus. To cause to grow or increase; to greet, celebrate, honour; नैदिधः स्वपराक्रम् Bk.15.19; (तां) आशीर्भिरेधयामासुः Ku.6. 9. -Desid. एदिधिषते.
  4. वेदस्य म आणीस्थः ⇒ 
    • सन्धिविच्छेदैः ⇒ वेदस्य मे आणीस्थः 
    • वेदस्य ⇒ वेद-इति पुँल्लिङ्गि नाम | तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनं च |
      • वेदः [विद्-अच् घञ् वा] 1 Knowledge. -2 Sacred knowledge, holy learning, the scripture of the Hindus. (Originally there were only three Vedas :- ऋग्वेद, यजुर्वेद and सामवेद, which are collectively called त्रयी ‘the sacred triad’; but a fourth, the अथर्ववेद, was subsequently added to them. Each of the Vedas had two distinct parts, the Mantra or Samhitā and Brāhmaṇa. According to the strict orthodox faith of the Hindus the Vedas are a-pauruṣeya, ‘not human compositions’, being supposed to have been directly revealed by the Supreme Being, Brahman, and are called Śruti’ i. e. ‘what is heard or revealed’, as distinguished from ‘Smṛiti’, i. e. ‘what is remembered or is the work of human origin’; see श्रुति, स्मृति also; and the several sages, to whom the hymns of the Vedas are ascribed, are, therefore, called द्रष्टारः ‘seers’, and not कर्तारः or सृष्टारः ‘composers’.) -3 A bundle of Kuśa grass; पद्माक्षमालामुत जन्तुमार्जनं वेदं च साक्षात्तप एव रूपिणौ Bhāg. 12.8.34; Ms.4.36. -4 N. of Viṣṇu. -5 A part of a sacrifice (यज्ञांग). -6 Exposition, comment, gloss. -7 A metre. -8 Acquisition, gain, wealth (Ved). -9 N. of the number ‘four’. -10 The ritual (वेदयतीति वेदो विधिः); Karma-kāṇda; वेदवादस्य विज्ञानं सत्याभासमिवानृतम् Mb.12.1. 2 (see Nīlakaṇtha’s commentary). -11 Smṛiti literature; आम्नायेभ्यः पुनर्वेदाः प्रसृताः सर्वतोमुखाः Mb.12.26.9.  
    • मे ⇒ अस्मद्-सर्वनाम्नः अत्र चतुर्थी विभक्तिः एकवचनं च |
    • आणीस्थः ⇒ wondering what the grammar and etymology of this word are.
  5. श्रुतं मे मा प्रहासीः ⇒ 
    • श्रुतम् ⇒
      • श्रुत p. p. [श्रु-क्त] 1 Heard, listened to. -2 Reported, heard of. -3 Learnt, ascertained, understood. -4 Well- known, famous, celebrated, renowned; श्रुतानुभावं शरणं व्रज भावेन भाविनि Bhāg.3.32.11; श्रुतस्य किं तत् सदृशं कुलस्य R.14.61;3.4. -5 Named, called. -6 Promised; तदवश्यं त्वया कार्यं यदनेन श्रुतं मम Rām.2.18.21. -7 Vedic, like Vedas (वेदरूप); गिरः श्रुतायाः पुष्पिण्या मधुगन्धेन भूरिणा Bhāg.4.2.25. -तम् 1 The object of hearing. -2 That which was heard by revelation i. e. the Veda, holy learning, sacred knowledge; श्रुतप्रकाशम् R.5.2. -3 Learning in general (विद्या); श्रोत्रं श्रुतेनैव न कुण्डलेन (विभाति) Bh.2.71; R.3.21;5.22; अग्निहोत्रफला वेदाः शीलवत्तफलं श्रुतम् Pt.2.15;4.68. -4 The act of hearing; योगे बुद्धिं, श्रुते सत्त्वं, मनो ब्रह्मणि धारयन् Mb.12.177.31.
      • श्रु / शृ इति धातुः श्रु I. 1 P. (श्रवति) To go, move; cf. शु. -II. 5 P. (शृणोति, शुश्राव, अश्रौषीत्, श्रोष्यति, श्रोतुम्, श्रुत) 1 To hear, listen to, give ear to; शृणु मे सावशेषं वचः V.2; रुतानि चाश्रोषत षट्पदानाम् Bk.2.1; संदेशं मे तदनु जलद श्रोष्यसि श्रोत्रपेयम् Me.13.12. -2 To learn, study; द्वादशवर्षभिर्व्याकरणं श्रूयते Pt.1. -3 To be attentive, to obey. (इति श्रूयते ‘it is so heard’, i. e. is enjoined in the scriptures, such is the sacred precept.) -Caus. (श्रावयति-ते) To cause to hear, communicate, tell, relate, inform; श्रावितो$मात्यसंदेशं स्तन- कलशः Mu.4. -Desid. (शुश्रूषते) 1 To wish to hear. -2 To be attentive or obedient, obey; वाक्यं नैव करोति बान्धवजनो पत्नी न शुश्रूषते Pt.4.78 (where the word may have the next sense also). -3 To serve, wait or attend upon; शुश्रूषस्व गुरून् Ś.4.17; Ku.1.59; Ms.2.244.
    • मा ⇒ 
      • मा ind. A particle of prohibition (rarely of negation) usually joined with the Imperative; मद्वाणि मा कुरु विषादमनादरेण Bv.4.41; also (a) with the Aorist, when the augment अ is dropped; क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वष्युपपद्यते Bg.2.3; पापे रतिं मा कृथाः Bh.2.77; मा मूमुहत् खलु भवन्तमनन्यजन्मा मा ते मलीमसविकारघना मतिर्भूत् Māl.1. 32; the अ is sometimes retained; मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः Rām. (b) the Imperfect (the augment being dropped here also); मा चैनमभिभाषथाः Rām.1.2. 15; (c) the Future, or Potential mood, in the sense of ‘lest’, ‘that not’; लघु एनां परित्रायस्व मा कस्यापि तपस्विनो हस्ते पतिष्यति Ś.2; मा कश्चिन्ममाप्यनर्थो भवेत् Pt.5; मा नाम देव्याः किमप्यनिष्टमुत्पन्नं भवेत् K.37; the Imperative mood also is sometimes used for the Potential; त्वरतामार्यपुत्र एतां समाश्वासयितुं मास्या विकारो वर्धताम् M.4. (d) the Present Participle when a curse is im- plied; मा जीवन् यः परावज्ञादुःखदग्धो$पि जीवति Śi.2.45; or (e) with Potential passive participles; मैवं प्रार्थ्यम् मा is sometimes used without any verb; मा तावत् ‘oh ! do not (say or do) so’; मा मैवम्; मा नाम रक्षिणः Mk.3 ‘may it not be the police’; see under नाम. Sometimes मा is followed by स्म and is used with the Aorist or Imperfect with the augment dropped, and rarely with the Potential mood; क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ Bg.2.3; मा स्म प्रतीपं गमः Ś.4.17; मा स्म सीमन्तिनी काचिज्जनयेत् पुत्रमीदृशम्.
      • मा इति अस्मद्-सर्वनाम्नः द्वितीयाविभक्तेः एकवचनस्य रूपमपि | तथापि एतेन अर्थविपर्यासः भवेत् |
    • प्रहासीः ⇒ प्र+हा इति धातुः | ओँहा॒क् त्या॒गे | तस्य लुङि (अनद्यतनभविष्यत्काले) मध्यमपुरुषे एकवचनम् |
      • हा 3 P. (जहाति, हीन) 1 To leave, abandon, quit, give up, forsake, relinquish, dismiss; मूढ जहीहि धनागम- तृष्णां कुरु तनुबुद्धे मनसि वितृष्णाम् Moha M.1; सा स्त्रीस्वभावाद- सहा भरस्य तयोर्द्वयोरेकतरं जहाति Mu.4.13; R.5.72;8.52; 12.24;14.61,87;15.59; Ś.4.14; बुद्धिर्युक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते Bg.2.5; Bk.3.53;5.91;1.71;2. 1; Me.51,62; Bv.2.129; Ṛs.1.38. -2 To resign, forego. -3 To let fall. -4 To omit, disregard, neglect. -5 To remove. -6 To avoid, shun. -Pass. (हीयते) 1 To be left or forsaken; भिन्नतिमिरनिकरं न जहे शशिरश्मि- संगमयुजा नभः श्रिया Ki.12.12.
  6. अनेनाधीतेनाहोरात्रान्सन्दधामि ⇒ 
    • सन्धिविच्छेदैः ⇒ अनेन अधीतेन अहोरात्रान् संदधामि 
    • अनेन ⇒ इदम् वा एतत् वा सर्वनाम्नी | अत्र नपुंसकलिङ्गी | तयोः तृतीया विभक्तिः एकवचनं च |
    • अधीतेन ⇒ (अधि + इ)-धातोः क्त-कृदन्तम् | अत्र नपुंसकलिङ्गी | तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनं च |
      • अधीत p. p. Learnt, studied, read, remembered, attained &c.
      • अधी [अधिं-इ] 2 A. 1 To study, learn (by heart), read; (with abl. of person) learn from; आख्यातोपयोगे P.I.4.29. उपाध्यायादधीते Sk.; सो$ध्यैष्ट वेदान् Bk.1.2. -2 (P.) (a) To remember, think of, long or care for, mind, (with regret) with gen.; रामस्य दयमानो$सावध्येति तव लक्ष्मणः Bk.8.119;18.38; ममैवाध्येति नृपतिस्तृप्यन्निव जलाञ्जलेः Ki.11.74 thinks of me only. (b) To know or learn by heart, study, learn; गच्छाधीहि गुरोर्मुखात् Mb. (c) To teach, declare. (d) To notice, observe, under- stand. (e) To meet with, obtain; तेन दीर्घममरत्वमध्यगुः । Śi.14.31. -Caus. [अध्यापयति] to teach, instruct (in); with acc. of the agent of the verb in the primitive sense; (तौ) साङ्गं च वेदमध्याप्य R.15.33; विद्यामथैनं विजयां जयां च… अध्यापिपद् गाधिसुतो यथावत् Bk.2.21,7.34; अध्यापितस्योशनसापि नीतिम् Ku.3.6.
    • अहोरात्रान् ⇒ अहश्च रात्रिश्च अहोरात्रः (समाहारद्वन्द्वः) | तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनं च |
      • अहन् n. [न जहाति न त्यजति सर्वथा परिवर्तनं, न हा-कनिन् Uṇ.1.55.] (Nom. अहः, अह्नी-अहनी, अहानि, अह्ना, अहोभ्याम् &c.; अहरिति हन्ति पाप्मानं जहाति च Śat. Br.) 1 A day (including day and night); अहः शब्दो$पि अहोरात्रवचनः । रात्रिशब्दो$पि । ŚB. on MS.8.1.16. अघाहानि Ms.5.84. -2 Day time सव्यापारामहनि न तथा पीडयेन्मद्वियोगः Me.9; यदह्ना कुरुते पापम् by day; अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः Bg.8.54. -3 The sky (as traversed by the sun); समारूढे च मध्यमह्नः सवितरि K.99; M.2. -4 A sacrificial or festival day. -5 A day’s work. -6 Viṣṇu. -7 Night. -8 A portion of a book appointed for a day. -9 A day personified as one of the eight Vasus. -नी (du.) Day and night (At the end of comp. अहन् is changed to अहः, हम् or to अह्न; see P.V.4.88-91; VI.3.11, VIII.4.7. Note: At the beginning of comp. it assumes the forms अहस् or अहर्; e. g. सप्ताहः, एकाहः, पूर्वाह्णः, अपराह्णः पुण्याहं, सुदिनाहं, अहःपतिः or अहर्पतिः &c. &c.).
        • -रात्रः (-त्रम् also) 1 a day and night (P.II.4.29.); त्रीनहोरात्रान् Nala.12.44; त्रिंशत्कला मुहूर्तः स्यादहोरात्रं तु तावतः Ms.1.64.65; Y.1.147. -2 a day of the Pitṛis, a month of the gods and a year of Brahmā.
    • संदधामि ⇒ संधा इति धातुः | तस्य लटि (वर्तमानकाले) उत्तमपुरुषे एकवचनम् |
      • संधा 3 U. 1 To join, bring together, unite, combine, put together, compound, mix; यानि उदकेन संधीयन्ते तानि भक्षणीयानि Kull. -2 (a) To treat with, form friendship or alliance with, make peace with; शंत्रुणा न हि संदध्यात् सुश्लिष्टेनापि संधिना H.1.88; Chāṇ.19; Kām.9.41. (b) To unite in friendship, reconcile, make a friend of; सकृद्दुष्टमपीष्टं यः पुनः संघातुमिच्छति Pt.2. 33. -3 To fix upon, direct towards; संदधे दृशमुदग्रतारकाम् R.11.69. -4 To fit to or place upon the bow (as a missile, arrow &c.); धनुष्यमोघं समधत्त बाणम् Ku.3.66; R.3.53;12.97. -5 To produce, cause; पर्याप्तं मयि रमणीय- डामरत्वं संधत्ते गगनतलप्रयाणवेगः Māl.5.3; संधत्ते भृशमरतिं हि सद्वियोगः Ki.5.51. -6 To hold out against, be a match for; शतमेको$पि संधत्ते प्राकारस्थो धनुर्धरः Pt.1.229. -7 To mend, repair, heal. -8 To inflict upon. -9 To grasp, support, take hold of. -1 To grant, yield. -11 To make good, atone for. -12 To contract, close up. -13 To approach, come near. -14 To prepare, make, com- pose. -15 To assist, aid. -16 To comprehend, conceive. -17 To possess, have. -18 To perform, do; स्वलीलया संदधते$व्ययात्मने Bhāg.7.8.41; वाङ्मात्रेणापि साहाय्यं मित्रादन्यो न संदधे Pt.2.12. -19 To employ, make use of, apply to use.
  7. ऋतं वदिष्यामि ⇒ 
    • ऋतम् ⇒ ऋत a. [ऋ-क्त] 1 Proper, right. -2 Honest, true; सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव Bg.1.14; Ms.8.82. -3 Worshipped, respected. -4 Bright, luminous (दीप्त) -5 Gone, risen, moved, affected by; सुखेन ऋतः = सुखार्तः ऋते च तृतीयासमासे Vārt. on P.VI.1.89; so दुःखः˚, काम˚.
      • ऋतम् (Not usually found in classical literature) 1 A fixed or settled rule, law (religious). -2 Sacred custom, pious action. यस्तनोति सतां सेतुमृतेनामृतयोनिना Mb.12.47.49. -3 Divine law, divine truth. -4 Absolution. मर्त्यानामृतमिच्छताम् Bhāg.1.16.7. -5 Water; सत्यं त्वा ऋतेन परिषिञ्चामि. -6 Truth (in general), right; ऋतं वदिष्यामि T. Up.1.1.1. ऋतानृते Ms.1.29, 2.52,8.61,14. -7 Truth (personified as an object of worship; in later Sanskrit regarded as a child of Dharma). -8 Livelihood by picking or gleaning grains in a field (as opposed to the cultivation of ground); ऋतमुञ्च्छशिलं वृत्तम् Ms.4.4. -9 The fruit of an action; एकं चक्रं वर्तते द्वादशारं षण्णाभिमेकाक्षमृतस्य धारणम् Mb.1.3. 62. -10 Agreeable speech; ऋतं च सूनृता वाणी कविभिः परिकीर्तिता Bhāg.11.19.38. -11 N. of an Āditya. -12 The Supreme Spirit. (In the Vedas ऋत is usually interpreted by Sāyaṇa to mean ‘water’, ‘sun’ or ‘sacrifice’, where European scholars take it in the sense of ‘divine truth’, ‘faith’ &c.).
    • वदिष्यामि ⇒ वद्-इति धातुः | वदँ व्य॑क्तायां वा॒चि | तस्य लृटि (द्वितीयभविष्यत्काले) उत्तमपुरुषे एकवचनम् | 
      • वद् 1 P. (वदति, but Ātm. in certain senses and with certain prepositions; see below; उवाद, अवादीत्, वदिष्यति, वदितुम्, उदित; pass. उद्यते desid. विवदिषति) 1 To say, speak, utter, address, speak to; वद प्रदोषे स्फुटचन्द्रतारका विभावरी यद्यरुणाय कल्पते Ku.5.44; वदतां वरः R.1.59 ‘the foremost of the eloquent’. -2 To announce, tell, communicate, inform; यो गोत्रादि वदति स्वयम्. -3 To speak of, describe; आश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः Bg.2.29. -4 To lay down, state; श्रुतिस्मृत्युदितं धर्ममनुतिष्ठन् हि मानवः Ms.2.9;4.14. -5 To name, call; वदन्ति वर्ण्यावर्ण्यानां धर्मैक्यं दीपकं बुधाः Chandr.5. 45; तदप्यपाकीर्णमतः प्रियवदां वदन्त्यपर्णेति च तां पुराविदः Ku.5. 28. -6 To indicate, bespeak; कृतज्ञतामस्य वदन्ति संपदः Ki. 1.14. -7 To raise the voice, utter a cry, sing; कोकिलः पञ्चमेन वदति; वदन्ति मधुरा वाचः; &c. -8 To show brilliance or proficiency in, be an authority of (Ātm.); शास्त्रे वदते Sk., पाणिनिर्वदते Vop. -9 To shine, look splendid or bright (Ātm.); लङ्का समाविशद् रात्रौ वदमानो$रिदुर्गमाम् Bk. 8.27. -10 To maintain, affirm. -11 To toil, exert, labour (Ātm.); क्षेत्रे वदते Sk. -Caus. (वादयति, ते) 1 To cause to speak or say. -2 To cause to sound, play on a musical instrument; वीणामिव वादयन्ती Vikr.1.1; वादयते मृदु वेणुम् Gīt.5. -3 To speak, recite.
  8. सत्यं वदिष्यामि ⇒ 
    • सत्यम् ⇒ सत्य a. [सते हितं यत्] 1 True, real, genuine; as in सत्यव्रत, सत्यसंध. -2 Honest, sincere, truthful, faithful. -3 Fulfilled, realized. -4 Virtuous, upright. -5 Un- failing; कच्चिच्छुश्रूषसे तात पितुः सत्यपराक्रम Rām.2.1.7. -त्यः 1 The abode of Brahman and of truth, the uppermost of the seven worlds or lokas above the earth; see लोक. -2 The Aśvattha tree. -3 N. of Rāma. -4 Of Viṣṇu; सत्यव्रतं सत्यपरं त्रिसत्यं सत्यस्य योनिं निहितं च सत्ये । सत्यस्य सत्यमृतसत्यनेत्रं सत्यात्मकं त्वां शरणं प्रपन्नाः ॥ Bhāg.1.2.26. -5 The deity presiding over नान्दीमुखश्राद्ध q. v. -6 N. of Brahman; अव्ययस्याप्रमेयस्य सत्यस्य च तथाग्रतः Mb.1.37.5. -त्यम् 1 Truth; मौनात्सत्यं विशिष्यते Ms.2.83; सत्यं ब्रू ‘to speak the truth’. -2 Sincerity. -3 Goodness, virtue, purity, -4 An oath, a promise, solemn asseveration; सत्याद् गुरुमलोपयन् R.12.9; Ms.8.113. -5 A truism demonstra- ted truth of dogma. -6 The first of the four Yugas. or ages of the world, the golden age, the age of truth and purity. -7 Water -8 The Supreme Spirit; हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् Īśop.15. -9 Final emancipation (मोक्ष); इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति न चेदिहावेदीन् महती विनष्टिः Ken.2.5.
  9. तन्मामवतु ⇒
    • सन्धिविच्छेदैः ⇒ तत् माम् अवतु 
    • अवतु ⇒ अव्-इति धातुः | अवँ रक्षण-गति-कान्ति-प्रीति-तृप्त्यवगम(तृप्ति-अवगम)-प्रवेश-श्रवण-स्वाम्यर्थ(स्वामी-अर्थ)-याचन-क्रियेच्छा(क्रिया-इच्छा)-दीप्त्यवाप्त्यालिङ्गन(दीप्ति-अवाप्ति-आलिङ्गन)-हिंसा-दान-भाग-वृ॒द्धिषु So many shades of meaning ! अत्र लोटि (आज्ञार्थे) प्रथमपुरुषे एकवचनम् |
      • अव् 1 P. [अवति, आव, आवीत्, अविष्यति, अवितुम्, अवित or ऊत] 1 To protect, defend; सह नाववतु Tait 2.1.1. यमवता- मवतां च धुरि स्थितः R.9.1; प्रत्यक्षाभिः प्रपन्नस्तनुभिरवतु वस्ता- भिरष्टाभिरीशः Ś.1.1. -2 To please, satisfy, give pleasure to; do good to; विक्रमसेन मामवति नाजिते त्वयि R.11.75; न मामवति सद्वीपा रत्नसूरपि मेदिनी. 1.65. -3 To like, wish, desire, love. -4 To favour, promote, animate. (In the Dhātu- pāṭha several other meanings are assigned to this root, but they are very rarely used in classical literature; e. g. गति, कान्ति, अवगम, प्रवेश, श्रवण, स्वाम्यर्थ or सामर्थ्य, याचन, क्रिया, दीप्ति, अवाप्ति, ग्रहण, व्याप्ति,आलिङ्गन, हिंसा, आदान, दहन, भाव, भाग, and वृद्धि). -Caus. To consume, devour. -With अनु to encourage, inspire. -उद् 1 to regard, attend to. -2 to wait for. -3 to promote, impel. -उप 1 to cherish, behave friendly towards. -2 to encourage. -सम् 1 to satisfy, satiate. -2 to protect, maintain. [cf. L. aveo].
  10. तद्वक्तारमवतु ⇒ 
    • सन्धिविच्छेदैः ⇒ तत् वक्तारम् अवतु |
    • वक्तारम् ⇒ वच्-धातोः तृच्-कृदन्तम् वक्तृ | अत्र पुँल्लिङ्गि | तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् | 
      • ण्वुल्तृचौ (पा. सू. ३।१।१३३) (लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् ७८७), धातोरेतौ स्तः। कर्तरि कृदिति कर्त्रर्थे॥
  11. अवतु माम् ⇒
  12. अवतु वक्तारमवतु वक्तारम् ⇒ 
    • सन्धिविच्छेदैः ⇒ अवतु वक्तारम् | अवतु वक्तारम् |
  13. ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ⇒ 
    • शान्तिः f. [शम्-क्तिन्] 1 Pacification, allayment, alleviation, removal; अध्वरविघातशान्तये R.11.1,62. -2 Calmness, tranquility, quiet, ease, rest, repose; स्मर संस्मृत्य न शान्तिरस्ति मे Ku.4.17; शान्तिः कुतस्तस्य भुजङ्गशत्रोः Māl.6.1; यत् किंचिद् वस्तु संप्राप्य स्वल्पं वा यदि वा वहु । या तुष्टिर्जायते चित्ते सा शान्तिः कथ्यते बुधैः ॥ Padma P. -3 Cessation of hostility; सर्पस्य शान्तिः कुटिलस्य मैत्री विधातृसृष्टौ न हि दृष्टपूर्वा Bv.1.125. -4 Cessation, stop. -5 Absence of passion, quietism, complete indifference to all worldly enjoyments; तदुपहितकुटुम्बः शांन्तिमार्गोत्सुको$भूत् R.7.71. -6 Consolation, solace. -7 Settlement of differences, reconciliation. -8 Satisfaction of hunger. -9 An expiatory rite, a propitiatory rite for averting evil; शान्तयश्चापि वर्धन्तां यथाकल्पं यथाविधि Rām.1.8.16. -10 Good fortune, felicity, auspiciousness. -11 Exculpation or absolution from blame. -12 Preservation. -13 N. of Durgā. -14 Destruction, end, death.

विमर्शाः Notes 

(1) The first two sentences ॐ वाङ् मे मनसि प्रतिष्ठिता | मनो मे वाचि प्रतिष्ठितम् bring to mind the ever-important concept of uniformity in thought, word and deed. Probably, by this, the implied meaning can be, “I pray wholeheartedly with (these) words”

(2) Actually, since uttered word is only the fourth stage of वाक्, overall meaning of वाक् includes thought. But is not thought more an activity of the intellect, than of mind ? Maybe, to become प्रतिष्ठित is needed more for the mind than for the intellect. Optionally, instead of worrying over whether, to become प्रतिष्ठित is needed more for the mind than for the intellect, implied meaning of these two sentences can be taken as “I pray with all my faculties focused together.”

(3) For the third sentence, I came across two versions आवीरावीर्म एधि (or आविराविर्म एधि), the difference being due to the words आविः / आवीः. From Apte’s dictionary, general meaning of both is “pain”. Meaning of आवीरावीर्म एधि (or आविराविर्म एधि) then becomes “may there be increase in my pain by pain”. This meaning does not match with the meaning “Let the Knowledge of the Self-Manifest Atman Grow in Me”. 

  • Actually there is a word आविर्भावः which has a component आविर्. In Apte’s dictionary, आविर्भावः आविर्भूतिः f. 1 Manifestation, presence, appearance. -2 An incarnation. -3 Nature or property of things. 
  • Looks like it is the meaning of आविर्भावः /आविर्भूतिः which is taken to be the meaning of आविः , आवीः, आविर्. 

(4) In the fourth sentence वेदस्य मे आणीस्थः the etymology and grammar of आणीस्थः are not understood. So as of now I have to go by the meaning as obtained.

(5) In the fifth sentence श्रुतं मे मा प्रहासीः meaning of श्रुतम् as knowledge is quite appealing. Since knowledge is best acquired by listening to a Guru, श्रुतम् is knowledge.

  • The form प्रहासीः merits a deliberation. As mentioned above, it is प्र+हा इति धातुः | तस्य लुङि (अनद्यतनभविष्यत्काले) मध्यमपुरुषे एकवचनम् | For धातुः हा without the prefix  प्र, the form is अहासीः. With the prefix प्र the form should be प्राहासीः . The अ gets dropped in the presence of मा, in both cases, with the prefix or without the prefix. Such is the force and influence of मा. 
  • Since the form has also the attribute of मध्यमपुरुषे एकवचनम्, the subject is त्वम्. By that the complete sentence is त्वम् मे श्रुतं मा प्रहासीः = You will not forsake my learning = You will not go away from my learning. This presumes that ‘my learning’ has also Your association with it, in it, within it. If You forsake that association, ‘my learning’ will become devoid of substance.” This is a charming thought, to see Him even in every bit of learning ! The knowledge that is implied is the knowledge of the Supreme and knowledge of self as well ! 

(6) अनेन अधीतेन अहोरात्रान् संदधामि = By this learning / knowledge I shall put together number of days and nights. This brings to mind a phrase सूत्रे मणिगणा इव (गीता ७’७) Pearls tied by a thread. Learning / knowledge is the thread. Days and nights are the pearls of time. This sentence brings forth passion and perseverance required, so that one would be eligible for the knowledge of the Supreme and of self. Great !

(7) ऋतं वदिष्यामि | सत्यं वदिष्यामि | तन्मामवतु | तद्वक्तारमवतु | अवतु माम् | अवतु वक्तारम् | अवतु वक्तारम् |

  • I think it is good to utter all this in this manner of seven sentences. संधि-s in third and fourth sentences need not be broken. But संधि-s joining sentences 4, 5, 6 and 7 may rather be separated. This way the utterance would be with the meaning also clear in the mind and hence, with as much better devotion. If I have to teach somebody the manner of uttering these, I would advocate utterance in this manner of seven sentences. 
  • There is quite some repetition in the sentences 3 to 7. But that is intentional. All of them have the verb अवतु. One thing that justifies the repetition is the number of meanings of the धातुः अव् as already detailed.  
  • These parts match so well with similar parts in श्रीगणपत्यथर्वशीर्षम् – ऋतं वच्मि | सत्यं वच्मि | अव त्वं माम् | अव वक्तारम् | …. 

() Apart from knowing the meanings sentence by sentence, it becomes a good study to look at the continuity of thought across all the sentences together.

ॐ वाङ् मे मनसि प्रतिष्ठिता | मनो मे वाचि प्रतिष्ठितमाविराविर्म एधि। वेदस्य म आणिस्थः | श्रुतं मे मा प्रहासीरनेनाधीतेनाहोरात्रान् संदधाम्यृतम् वदिष्यामि सत्यं वदिष्यामि | तन्मामवतु तद्वक्तारमवत्ववतु मामवतु वक्तारमवतु वक्तारम् |

Om ! (solemnly may this utterance commence) ! I realize that my speech is in unison with my mind. My mind is unison with my speech. May this knowledge grow, by every realization. May I be the knower. May He not forsake my learning. May this knowledge be with me day and night over days and nights. May I be speaking what is right. May I be speaking the truth. May this be to protect me. May this be for the protection of the speaker. May this be for the protection of whoever says this.

॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ May the peace be. 

Howsoever good a translation, one would attempt, it can never match reciting the original Sanskrit mantra, soaking every sound deep into the mind and heart. Only then one would realize how meaningful even the repetitions are !

Advertisements
This entry was posted in ऋग्वेदीयः शान्तिमन्त्रः. Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s